Mellif: TUNCAY N
Osmanllarda. Msdere usul, Osmanl Devletinin ilk devirlerinde yalnz devlet maln zimmetine geirenlerle isyanclar hakknda uygulanan bir ceza tr iken zamanla merkez ynetime siyas ve iktisad menfaat salamak amacyla bavurulan bir vasta halini almtr. Devletin kuruluundan XV. yzyln ikinci yarsna kadar devam eden bir buuk asrlk srete keyf msderelere pek rastlanmamsa da Ftih Sultan Mehmed dneminden (1451-1481) itibaren Tanzimat Fermannn ilnna kadar yaklak drt asr boyunca eitli ekillerde uygulanmtr.
Kurulu dnemi Osmanl hkmdarlar, mutlak iktidara sahip bulunmadklarndan ve siyas yapy byk lde Trkmen airetleri ekillendirdiinden, tehlikeli sonular dourabilecek msdere usulnden uzak durmay tercih etmilerdir. Fetret devrinde (1402-1413) ksa bir sre iin Osmanl tahtn ele geiren Ms elebinin msdere uygulamalarnn baarszlkla sonuland bilinmektedir. Merkez otoriteye kar tehdit unsuru olarak grd u beylerinin siyasal gcn krmak niyetiyle baz zengin bey ve paalar ldrterek mallarna el koyduran Ms elebi bu uygulamalar sebebiyle beylerin desteini kaybederek kardei elebi Mehmede yenilmitir.
Osmanl hkmdarlar XV. yzyln ikinci yarsndan itibaren ahs otoritelerini n plana kardlar ve merkez otoriteyi gl hale getirdiler. Ftih Sultan Mehmed, imparatorluk kurumsallamasnn alt yapsn oluturma srecinde msdere usuln etkin biimde uygulayabilecek konuma eriti. Osmanl tarihinde msderenin yaygn ve sistemli bir ekilde uygulanmas, bu dnemde Vezrizam andarl Halil Paann mal varlnn msadere edilmesiyle balad. stanbulun fethinden sonra Bizansllardan rvet ald bahanesiyle idam edilen Halil Paann mal varlna el konuldu. Servetinin kk bir ksm ocuklarna brakld. Ona bal olan Ykub ve Mehmed paalar da grevlerinden azledildikten sonra mallar msadere edilerek srgne gnderildiler.
Bu tarihten itibaren msdere, ulem dndaki devlet grevlilerinden kayda deer mal varl bulunan herkese sulu olup olmadna baklmakszn uygulanan bir gelenek halini ald. Zira dnemin ynetim anlayna gre devlet grevlilerinin kullanmna sunulan mal, para ve eitli malzeme ahsa deil makama aitti. Bundan dolay ne kadar hizmeti geerse gesin bir devlet adamnn vefat halinde edindii mallar yeniden devlete intikal ederdi. Bu anlay dnemin devlet adamlar tarafndan da bilinmekte ve buna gre hareket edilmekteydi. Peuylu brhim, I. Ahmed devrinin sadrazamlarndan Lala Mehmed Paann lmn anlatrken bu durumu ok iyi yanstr. ran serdarlna memur edildii srada hastalanan Lala Mehmed Paa, vefat edeceini anladnda hatr saylr bir servete sahip olduu halde yanndakilere ailesinin ve ocuklarnn korunmasn vasiyet etmiti. ldnde de geride kalan asker malzemenin yannda bata nakit varl (150.000 altn, 100 yk kuru) olmak zere krk akn samur krk, elbiseler ve eitli deerli eyalar alnm, mirasn kk bir blm ocuklarna braklmt.
Lala Mehmed Paann tbi tutulduu muamele aslnda genel kurald. Msdereye karar verilince sahip olunan mallar memurlar tarafndan tefti edilir, gerekirse saklanm olan paralar bulmak iin bazan hapis ve ikence gibi yollara da bavurulurdu. Sonunda ortaya kan nakit ve satlan eya ve emlkin bedeli hazineye mal edilirdi. Serveti alnan devlet adamlarnn mallar ve gelirlerinden vrislerine geinecekleri lde mal mutlaka braklrd. te yandan el konan mallara kitaplarn da dahil olduu ve zaman zaman ktphanelerin msadere edildii bilinmektedir.
XVII. yzyln balarndan itibaren devletin ekonomik, idar ve asker adan gittike arlaan bir bunalma srklenmesi msdere ynteminin yaygnlamasna sebep olmutur. Msdere, bu devirde merkez otoriteye siyasal g kazandrmaktan ok hazineye gelir salama ilevi gren bir uygulama ekline dnt. Bylece bir yandan ehl-i rf kesiminin mruz kald msdere uygulamalar oalrken te yandan ehl-i rf dndaki kesimler de yava yava msdere kapsam iinde yer almaya balad. Ulem snfnn msdere kapsamna alnmas da yine bu dneme rastlar. Fakat bu snfa uygulanan msdere ehl-i rften farkl olarak sadece sulu grlenler iindir. lk defa, Cinci Hoca olarak bilinen ve kazaskerlik makamna kadar ykselen Safranbolulu Hseyin Efendinin rvet yoluyla elde ettii byk serveti bu kapsamda msadere edilmitir. Ulem snfna tatbik edilen bir dier msdere olay, Edirne Vakas dolaysyla idam edilen, II. Mustafa dneminin eyhlislmlarndan Erzurumlu Seyyid Feyzullah Efendi ile ilgilidir. Kendisine, oullarna ve yaknlarna ait emlk ile 100 keseden fazla nakit parasna el konulduu bilinmektedir.
II. Viyana bozgununu takip eden yllarda msdere uygulamalarnda nceki dnemlere oranla byk bir art oldu. Kprlzde Fzl Mustafa Paa da msdere uygulamasna arlk verip hazineyi desteklemeye alt, I. Mahmudun cls bahiinin maktul sadrazam Nevehirli Damad brhim Paa ve akrabalarndan msadere edilen paralardan karland belirtilmektedir. Ayrca bu devirde merkezdeki uygulamalardan cesaret alan taradaki baz yksek rtbeli idareciler (beylerbeyi, mirliv vb.) mallarn ele geirmek maksadyla eyaletlerdeki zengin kimselere yneldiler, bir blmn eitli isnatlarla idam ettirdiler. XVIII. yzyln sonlarnda artk sradan insanlar bile msdere uygulamalarna mruz kalmaya balad. 1768-1774 Osmanl-Rus savalar srasnda kk apta imalt yapan sanayicilerden lenlerin terekelerine el konulup vrislerinden terekenin % 60n hazineye hibe ettiklerine dair birer senet alnd.
II. Mahmud dneminde varlkl bir kimsenin veya bir yann lm haberinin alnmas terekesinin devlet tarafndan msadere edilmesi iin yeterli saylmaktayd. II. Mahmud, XIX. yzyln balarnda Anadolu ve Rumelide iyice g kazanarak merkez otoriteyi ciddi ekilde tehdit etmeye balayan yanlar tasfiye srecinde msdere yntemini son derece etkili bir biimde kulland. Bylece siyas etkinliin balca kayna olan servet birikiminden mahrum braklan yan ailelerinin nfuzu byk lde krld. Ayrca vakflara ait mal ve paralar slm hukukuna gre msdere kapsamna girmedii halde II. Mahmud, Yenieri Ocan kaldrdktan sonra dalan yenierilerin snd Bekta vakflarna ait mal varlklarn da msadere ettirdi. Geri vakf ve mlk araziler Osmanl tarihinde ilk defa Yldrm Bayezid devrinde geni lde mr hale getirilmiti. Yine Ftih Sultan Mehmed dneminde benzer ekilde bir ksm arazinin vakfiyeti kaldrlarak timara tahsis edilmiti. Fakat bu araziler II. Bayezid devrinde yeniden vakf araziye evrilmiti.
Msdere ynteminin slahyla ilgili ilk teebbse III. Selim dneminde giriildii bilinmektedir. III. Selim, Rusya ve Avusturya ile devam etmekte olan savalarn giderlerini karlayabilmek iin msdere yntemine bavurmak isteyince baz itirazlarla karlam; bunlara cevap olmak zere nerettii bir hatt- hmyunda niyetinin yetim mal ve kendi emeiyle servet edinmi kimselerin malna dokunmak olmadn, ancak devlet kapsnda zengin olmu kimselerden lenlere ait mallarn ne lenin vrislerine ne de sultann kendisine ait olduunu, bu mallarn din ve devlet urunda sarfedilmek zere hazineye alnacan belirterek uygulamann kendinden nceki padiahlar zamannda da bundan farkl olmadn vurgulamt. Ancak bu hatt- hmyuna ramen msdere uygulamalarnda kayda deer bir deiiklik olmad. Msdere usulnn slah hususunda ikinci teebbs II. Mahmud dneminde vuku buldu. 1826 ylnda Yenieri Ocann kaldrlmasndan sonra II. Mahmud, vkel ve ulemya hitap eden fermannda srf yenieri israfndan kaynaklanan hazine masrafn karlamak iin imdiye kadar mr ile mnasebeti olmayp ticaret ve sanatla uraan kimselere ait muhalleftn zaptedildiini, bundan sonra bu tr msderelerin kaldrlacan iln etti (1826). Ancak sonu III. Selim dneminden farkl olmad.
Msdere uygulamalar, kendi mal varlklar da srekli tehdit altnda bulunan baz devlet adamlarnca eletirilmitir. XVIII. yzyln ilk eyreinde birka defa defterdarlk yapm, yllarca Dvn- Hmyunda bulunmu tecrbeli devlet adamlarndan Defterdar Sar Mehmed Paa eserinde, padiahlarn hazineye borcu olmayan kimselerin mallarna kk bahanelerle el koyup gnaha girmekten ekinmeleri gerektiini ifade etmitir. Mehmed Paa iin hukuk ynne de dikkat ekerek halkn mallarnn sebepsiz yere padiah hazinesine girmesinin ve hazineye karmasnn devletin yok olmasna ve hazinenin zararna yol aacan ulemnn ittifakla dile getirdiini belirtmektedir. Nam da yasal olmayan yollardan biriktirilen servetin zaptedilebileceini ve hatta gerekirse servet sahibinin ldrlebileceini yazmakla birlikte susuz insanlara uygulanan msderenin irkin bir ey olduunu belirtmitir. Ahmed Cevdet Paa da madde-i mstekreh olarak nitelendirdii msdere ynteminin slm kurallara uymadn kaydetmektedir. Ona gre devlete den grev, memurlara ait mallarn kaynan pheli grerek msadere etmek deil, onlarn hakszlk yapmasna frsat vermemektir. Bununla beraber Sahaflar eyhizde Esad Efendi, Ahmed Lutfi Efendi ve Mustafa Nri Paa msdere usuln savunan tarihiler olarak dikkati eker. zellikle Mustafa Nri Paa, ksa zamanda devlet kapsndan zengin olanlarn msdereye tbi tutulmasnn gerekli olduuna temas eder; uygulamann giderek bozulduunu ve yaygnlatrldn, byle dahi olsa yine de lenin aile ve ocuklarnn madur braklmam olduunu syler (Netyicl-vukūt, I, 102).
zellikle Bat dncesini benimseyen devlet adamlar bu tr uygulamalardan rahatszlk duymakta ve msdere usuln hukuka aykrlk olarak telakki etmekteydiler. Tanzimat riclinden Sdk Rifat Paa, Viyana elilii esnasnda (1837-1839) yazd ve Tanzimatn ana ilham kayna olarak kabul edilen rislesinde Avrupa lkelerinde bir kimse lnce malnn devlet tarafndan msadere edilmediini nemle belirtmiti. Yine Bat lemini yakndan tanyan Mustafa Reid Paa da 1838de vergilerin dilne toplanmas, rvet, angarya ve msderenin kaldrlmas hususunda bir tasar hazrlamt.
Msdere uygulamasnn sakncal ynlerini gren Meclis-i Vl-y Ahkm- Adliyye, 31 Mart 1838 tarihli ilk toplantsnda bu usuln kaldrlmasn kararlatrm, nihayet 3 Kasm 1839 tarihli Tanzimat Ferman ile mahkeme karar olmakszn hi kimsenin mallarna el konulamayaca esas kabul edilmi, keyf msdere uygulamalarna son verilmitir. Btn Osmanl tebaasna can, rz, namus ve mal gvenlii vaad eden fermanda msdere uygulamalarnn sakncalarna temas edilerek zel mlkiyeti srekli biimde tehdit altnda bulunduran bu yntemin insanlarn alp retme azmini krp lkenin kalknmasn engelledii vurgulanmtr. Bylece msdere bir sistem olarak kaldrlmsa da kelime eitli vesilelerle devlet tarafndan el konulan mallar veya eya iin kullanmda kalm ve kanun maddelerinde yer almtr.
Alnt yaparak yantla
Yer mleri