Borsa Felsefesi, Borsacý Kafasý.

[yelpaze]

Borsayý ve dünyayý hem kýsa hem de uzun vadede en çok etkileyebilecek, hayati derecede önemli bir konuya deðineceðim.

Reuters ve diðer ajanslara dün düþen bir haber çoðu Çin asýllý ve ASML deneyimli mühendislerin devasa bir ileri teknoloji chip (iþlemci) imalat makinesini tamamlayýp test üretimlerine baþladýðýný duyurdu. Test aþamasý 3-5 yýl civarý sürecek yani üretime henüz baþlanamayacak ama bu süre sonunda elde edilecek stratejik avantaj düþünüldüðünde uzun deðil, zaten Trump baþkan da, ilginç biçimde Çin'e olan cihp ihracatýna esneklik saðladý. Konunun önemini anlamak için sondan bir önceki yazdýklarýma da göz atabilirsiniz. Eskiden elektronik iþlemciler kullandýðýmýz bazý elektronik araçlarýn sadece küçük ama önemli birer bileþeniydi. Elektronik alet üretenler bunlarý ABD, Japonya ve Avrupa'dan ithal edip kullanýyordu ancak son yaþanan devrimler bu küçücük iþlemcileri dünyanýn en önemli ürünü haline getirdi, kavga da 1. Trump döneminde baþladý.

En deðerli þirketler listesinde 1 ve 9 numaralar iþlemci üreticileri, arada kalanlar da iþlemcilerin kapasitesiyle yarýþan hizmet ve ürün saðlayýcýlarý. Bu süreç þu an tüm dünyayý yönlendiriyor ve 5G teknolojisiyle konu çok daha önemli bir hal aldý. Þehir güvenlik sistemlerinden otonom sürüþe, yapay zekadan meta devrimine, uydu ve uzay teknolojilerinden elektrikli ev aletlerine kadar her þey iþlemcilerle ilgili. Diðer konular bir yana, her insanýn mecburen bulundurmak zorunda olduðu ve tüm gününü harcadýðý telefonlar bile tek baþýna gýdadan daha önemli bir konuma iþaret ediyor. Çin'in en önemli iki teknoloji firmasý ABD tarafýndan 10 yýl önce takibe alýnmýþtý ve çeþitli cezalar, yaptýrýmlar uygulanmaya baþladý. Bu þirketler özellikle telekom alanýnda global operasyonlarýný hýzla büyütüyordu ancak ekipmanlarýnda kullandýklarý yüksek teknoloji iþlemciler ABD'den ithaldi, kendi iþlemci üretim hatlarýnda daha basit versiyonlarý üretiyorlardý. Bu haliyle de ihalelerde en iyi teklifleri Çinliler verebiliyordu. Milli güvenlik nedeniyle Anglo-Saxon ülkelerde dýþlandýlar ve son yýllarda da batýdan ithalat yapmalarý engellenmeye baþlanýnca milli üretim projeleri gündeme geldi. Tabi bu iþ öyle milli olsun demekle olmuyor, Çin 30 yýl geride olduðu bir yarýþý kazanmak zorunda. ASML 2001'de giriþtiði iþi ancak 2019'da sonuçlandýrabilmiþ...

Bu olayýn tüm dünyayý derinden etkileyecek sonuçlarý olacak. Çin zaten tartýþmasýz en önemli üretim adresiyken artýk en ileri teknolojiye de sahip olarak tüm avantajlarý tek elde toplayacak; ucuz, kaliteli, disiplinli iþçilik, hammadde, büyük bir ulusal para birikimi ve en üst düzey teknoloji. Hiç bir ülkede bunlar bir arada deðil. Süreci tamamlarlarsa artýk baþka ülkelerde fabrika açmalarýna gerek kalmayacak, kalkýnma ihtiyacý olan her ülke Çin'e baþvuracak, ABD'nin bile ihtiyaç duyacaðý bir seviyeye yükselecek, dijital teknolojinin üssel büyümesi sayesinde hýzlý büyüyecek, yani tarih yüz yýl önceki gibi x1 deðil, x10 hýzýnda ilerleyecek

Borsa da oluþan deðer artýþlarý da bu sürecin parçasý oldu elbette... Meta ve yapay zeka devrimleri, elektrikli araçlar, internet alýþveriþi, yayýncýlýk gibi alanlarda ABD'nin tekelinde saðlanan ilerlemeler borsalara da büyük artýþlar olarak yansýdý. Sonuçta bu deðerleri besleyen parayý da ABD kendisi basýyor ve eli çok bol. Çin etkisi tüm bu süreçte oluþan deðerlemeler üzerinde bir iskonto baskýsý oluþturacak zira artýk fiyatlarý aþaðý çeken ciddi bir rekabetten söz edilebilir.

Gelelim zamanlama sorusuna;

ABD borsalarýnda 1987 Eylül-Ekim krizi olarak bilinen bir panik satýþý dalgasý yaþandýðýný duymuþsunuzdur. Ýçerden bakýldýðýnda sebepsiz gibi görünen bu mini kriz için önceden belirlenmiþ stop loss noktalarýndaki satýþ emirlerinin yýðýlma etkisinden söz edilmiþti. Benzer durum Obama döneminde de yaþandý ama tek gün sürdü ve teknik olarak bir problem yaþanmadý. Ben 1987 Eylül ayýnda global ölçekte neler olduðuna bir göz atayým demiþtim ve þunu gördüm. Çin Halk Partisi büyük bir deðiþime karar vererek Çin'de teknoloji alanýnda özel giriþimlere izin vermiþ ve bugün adýný çok iyi bildiðiniz devasa teknoloji þirketleri 1987 Eylül ayýnda start up olarak faaliyete geçmiþler. Geleceði fiyatlayan borsa bundan etkilendi mi ispatlayamam ama Çin'in hamlesinin ne kadar sürpriz olduðunu merak edenler 1970'lerin sonunda baþlayan, kýtlýða kadar giden iç kargaþa ve bunalým dönemini araþtýrabilir. Çin'de özel giriþime izin vermek öyle kolay bir karar deðildi.

[yelpaze]

Yen bir ekonomi programý sloganýyla baþlayan süreçte aslýnda tek yapýlan þey faizleri yükseltip talebi kýsmaya çalýþýyormuþ gibi yapmaktý. Bu tür bir programýn baþlangýç noktasý uygun koþullarda dýþ kaynak bulabilmek. Bir sürü spekülatif açýklamadan sonra ancak kýsa vadeli, risk sever sýcak paradan baþka bir þey gelmemiþ gözüküyor. Kreditörler muhtemelen yüksek mevkilerden bir takým siyasi güvenceler almýþ olmalýlar zira onlarýn önüne konulabilecek bir maliye politikasý, kalkýnma programý vs. mevcut deðil, "ver parayý al faizi ve güvenceyi" olarak açýklanabilecek basit bir durum... Þirket karlarý belirgin biçimde düþüyor, finansman ihtiyacý ve maliyeti olumsuz düzeylerde, iþ gücü piyasasý karýþýk sinyaller üretse de geliþme olmadýðý kesin, tek hedef olan enflasyon görece düþse de insanlar TL deðerinin kýrýlganlýðýnýn ve doðuracaðý sonuçlarýn farkýnda.

Bu koþullarda ülkenin siyasi dengeleri tüm iþ dünyasý ve piyasalar için en kritik etken çünkü kreditörün elindeki tek güvence bu. Hal böyleyken yaþanan siyasi çalkantýlar, dedikodular ve potansiyel riskler bir noktadan sonra borç verenler için katlanýlamaz seviyeye ulaþýrsa verecekleri tepki ani olacaktýr. 2001 krizi sonrasý IMF anlaþmasý ve Kemal Derviþ dönemini hatýrlayalým. Ýçerdeki karmaþa yetmezmiþ gibi Enron muhasebe skandalýnýn neden olduðu finansal güven kaybý ve 11 Eylül saldýrýlarý sonrasý baþlayan kaos gibi çok zorlu koþullar altýnda siyasi istikrarý yakalamak zorunda olmamýza raðmen bizzat Derviþin bile siyaset sahnesine çýkarak hesaplarý karýþtýrdýðýna þahit olmuþtuk.

Buraya kadar olanlarý herkes az çok bilir ama asýl konu þu ki; finansal dengeleri en üst düzeyde etkileyen siyasi durumun temelinde, aslýnda toplumun tüm kesimlerinin de dahil olduðu bir servet ve güç paylaþýmý mücadelesi var. Aklýmýzda tutmamýz gereken detay bu zira siyasi çekiþmeler olarak yansýyan final sahnelerinin yaklaþtýðýný gösteren hikaye kýsmýdýr. Alt gelir guruplarý için bu mücadele yoksullukla açlýk arasýndaki sýnýrlarda gerçekleþirken orta sýnýfta satýn alma gücünün korunmasý olarak tanýmlanabilir. Üst gelir guruplarý ise servetin güvenliði, kaynaklara eriþim, reel büyüme gibi odak noktalarýyla hareket eder, en sýcak ve sürekli kavga bu cephede geçer.

[yelpaze]

Enflasyon muhasebesi, VUK kapsamýnda, bu yýl çeyreklik dönemlerde zaten uygulanmamýþtý.
Uzun süredir Vergi Usul Kanunu çerçevesinde, enflasyon muhasebesinin uygulanmamasý yönünde talepler geliyordu zaten.
Haberlerde mali müþavirler ve iþverenlerden gelen talep doðrultusunda önümüzdeki yýllarda da uygulanmayacaðý anlaþýlýyor. Konu VUK'la ilgili gibi algýladým þimdilik.

Enflasyon muhasebesinin uygulandýðý ve karlarýn yüksek geldiði dönemin parlak borsa performansý hala hafýzalarda ancak o dönemki performans bazý özel koþullarýn bir araya gelmesiyle oluþmuþtu. Ani enflasyon dalgasýnda þirketler, ürün ve hizmet fiyatlarýný süratle yükseltti, maaþ artýþlarý geriden takip etti. En önemlisi ise o dönemde faizlerin bir süre düþük seyretmesi, kredi ve iþ piyasalarýnýn da canlý olmasýydý. Yüksek enflasyon ortamýnýn gerektirdiði yüksek faiz ihtiyacýný da KKM ile dengelemiþlerdi. Global tarafta da durum daha iyiydi.

Bu arada yatýrýmcý beklentisi dahilinde, SPK tablolarýnda EM'nin kalkmasý için SPK kararý ve tebliði gerekir.

[yelpaze]

Tek bir yazýya sýðdýrýlamayacak, süper bilgisayarlar olmadan birlikte yorumlanamayacak karmaþada bir deðiþim ve geliþim dönemindeyiz.
1 Chipler ve yazýlýmlarý artýk dünyanýn yeni efendisi, herþey onlarla ilgili, 500 dolarlýk dronlarýn 5milyonluk tanklarýn yerini alabildiðini gördük. Chip alandiýndaki þirketler dünyanýn en önemli ülkeleri kategorisinde artýk. Yapay zeka için ayrý bir deðerlendirme gerekecek.
2 Yenilenebilir enerjinin kurulu kapasitesi kirli enerjiyi geride býraktý, medeniyetin savaþlarla inþaa edilmiþ 170 yýllýk en önemli temeli olan petrol ve gaz endüstrisinin durumu bakýmýndan karar yýlýna giriyoruz. Rusya gibi dev güçler için bile büyük bir karar aný geldi.
3 Þirket birleþme ve satýn almalarýnda rekor kýrýldý. Borsalarýn ana itici gücüydü ama asýl sinyal global ölçekte büyük deðiþimin göstergesi olmasý
4 Yapay zekanýn kontrol edilmez olduðu gerçeði anlaþýldý. Ýnsaný tamamen devredýþý býrakacak geleceðin olasýlýðý kesine yakýn. Býrakýn korkmayý herkes bu trende bir an önce yer bulma telaþýnda hareket ediyor.
5 Uzay çalýþmalarý dünyanýn yeni rekabet sahasý olarak öne çýktý. Uzayda iletiþim, madencilik, turizm devrimleri çoktan baþladý bile.
6 Robotik devrim, zaten kaos halindeki tüm dengeleri bir kez daha altüst edecek hatta endüstriyel alanda ediyor. Ölçek üretimi, yalýn üretim, globalizasyon, risk yönetimi gibi sarsýlmaz temelleri olan kavramlar yerle bir oluyor.
7 Bireylerin ve toplumlarýn sessiz sedasýz görünümleri altýnda, tüm bu olanlarý yüzeysel biçimde yorumlayarak geliþtirdikleri sosyal ve ekonomik tepkilerin ölçülemez etkileri. Tüm eski bilgi birikimimizi kenara itip yeni düzende insan faktörünü, çok az anladýðýmýz yeni koþullarda ve kýsýtlý bir bilgiyle tahmin etmeye çalýþmalýyýz.
...ve bildiðimiz diðer herþeyin bu görülmemiþ hýzdaki deðiþimden nasýl etkileneceðini hala bilmiyoruz?

[yelpaze]

Burayý okuyanlar bilir, teknoloji ve dijitalleþme dönemini 19. ve 20.yüzyýl sanayi devrimiyle karþýlaþtýrýrken zamanýn akýþ hýzýný x10 olarak kabul etmiþtim. Tarihi sadece jeopolitk deðil, dinler, finans ve ekonomi, siyaset gibi farklý bakýþ açýlarýndan inceleyip çapraz sorgulayan biri olarak bildiklerimi günümüze dair gözlemlerimle birleþtirerek vardýðým bu sonucun bilimsel araþtýrmalarda da birebir ayný çýktýðýna dair çalýþmalar olduðunu gördüm. Açýkçasý bu konunun dikkate alýndýðýný bile düþünmüyordum. Moore yasasýna tabi olduðu söylenen çiplerin gücü 18 ayda 2ye katlanýyor ama bu yakýn tarihle ilgili bir durum. Yapay zekada son dönem güç geliþim hýzý 4,4 katmýþ. 1990'larýn dünyasýna göre þu anda 4,7 kat daha hýzlý bir takvim etkisinden söz edebiliriz. Sanayi devriminin yýkýp geçtiði Çarlýk Rusya'sý, Osmanlý, Çin Ýmparatorluðu gibi örnekler için günümüzde saat daha hýzlý ilerliyor.

[yelpaze]

Piyasada para yok.
Para olmayýnca konuþacak bir þey de olmuyor.
2026'da borsa yatýrýmcýsýný rahatlatacak bir yükseliþ olacaðýný umuyorum.
SPK ve devlet büyüklerimizin de bu konuda üslerine düþeni yapacak sorumlulukta olduklarýndan þüphem yok.

[yelpaze]

-Kolombiya devlet þirketi EcoPetrol büyük bir petrol arama-çýkarma-rafinaj ve daðýtým þirketi.
-Cirosu yýllýk 35-40 milyar$ arasý. Piyasa deðeri 22 milyar$.
-Hisseleri Kolombiya'nýn yanýsýrýa ABD borsasý NYSE'de de iþlem görüyor ve 2015'den beri 10$ ortalamalarda.
-Temettü getiri beklentisi %23,4'e ulaþtý. Geçen yýl %10 ve önceki yýl %12 civarýydý.
Hisse fiyatý yerinden kýmýldamýyor ama karlýlýk ve temettü performansý yatýrýmýnýzý 6-7 yýlda nakit olarak size geri ödemeyi vaat ediyor???
Dün Trump'ýn adýný andýðý bu önemli ülkenin ulusal petrol þirketine böyle ilgisiz kalýnmasý ilginç deðil mi?

Venezüela vesilesiyle durumu tekrar gözden geçirelim, ABD neden saldýrganlaþýyor? Konuþulmayanlarý konuþalým

Alýþýlageldiði üzere saldýrýlar finans piyasalarý kapandýktan sonra yapýldý, hep böyle olduðuna göre piyasalar batý dünyasý için öncelikli !
Finans piyasalarýnda aðýrlýk artýk hisse senetleri borsalarýnda ve amiral gemisi 22 trliyon$'lýk piyasa deðerleriyle ABD teknoloji devleri. Bunlara ilave olarak Palantir, Uber, Salesforce gibi ikincil teknoloji þirketlerini sayalým. 4 trilyon$'lýk kripto piyasasýný ve 1 trilyon$'lýk bioteknoloji sektörünü de hesaplamaya katalým böylece 70 trilyon$'lýk ABD hisse senetleri piyasalarýnýn deðerinin neredeyse yarýsýna, 30 trilyon$'a yaklaþan bir teknoloji kümesi oluþturalým. Bunlar yazýlým, laboratuvar, iþ yönetimi, meta platformlarý gibi düþük aktiflerle yürütülen iþ modelleri. Dünyanýn diðer borsalarý ile borçlanma araçlarý piyasalarýnýn da bu kütlenin çekim etkisiyle hareket ettiðini hatýrlatalým.

Kaynak noktasýný tespit ettiðimize göre þimdi iþin özüne inelim; Teknoloji firmalarý tüm piyasalarý ve dünyayý yönlendirecek güce ulaþsa da bunlarýn deðerlerini destekleyen bir aktif yapýsý mevcut deðil. Devasa fabrikalar, makineler, maden rezervleri, alt ve üst yapýlar kýsacasý yatýrýmýnýzýn karþýlýðý sayýlabilecek somut varlýklar yeterli düzeyde deðil. Piyasa teknoloji þirketlerinin iþ modellerini, þerefiyelerini, gelecek beklentilerini fiyatlýyor ama dijitalleþmenin doðasý gereði çok hýzlý büyüme potansiyeli olduðundan piyasa deðerleri de gereðinden hýzlý yükseliyor ve bu durum tüm finans piyasalarýný tehdit eden bir fiyat düzeltmesi riskini beraberinde getiriyor. Teknoloji sektöründe ani deðer kayýplarý ise benim teorim olan, ABD borçlanma dinamiðiyle teknolojinin birinci dereceden iliþkisinden kaynaklanacak riskleri devreye sokuyor. ABD'nin Venezüela petrol hamlesi, Ukrayna'nýn kaynaklarýna göz dikmesi, Grönland hevesi de bu boþluðu doldurmak adýna gerekli adýmlar. Ülkenin aktiflerini makul seviyelere çýkarmaya çalýþýyorlar böylece teknoloji hisselerinin muazzam ve sürdürülemez büyüklükteki deðerlerine bir destek oluþacak.

Bu denklemin saðlamasý için Çin'e bakalým. Geçmiþ yazýlarda çok konuþtuk, Çin çok daha saðlýklý bir yapýya sahip. Üretim gücü, iþgücü potansiyeli, petrol hariç hammadde kaynaklarý, finansman gücü bakýmýndan avantajlý konumdayken portföyüne yüksek teknolojiyi de ekledi. Böylece ABD'nin o trilyonluk þirketlerinin kýymetlerini azaltacak bir faktör olarak devrede. ABD Çin'in iþgücü ve üretimiyle bir dengeleme yapamaz, finansman bakýmýndan çok avantajlý gözükse de bu avantajý saðlayan para akýmlarý, teknolojideki deðer kayýplarýyla orantýlý olarak ters döner ve borç çevirme gücüne dayalý kredi notu problemi bir anda gündeme gelebilir. Alabileceði tedbir ise en önemli maddi varlýðý olan ordusunu kullanarak kolay paraya çevrilebilen doðal kaynaklara el koymak.

Ýlginç olan ise ABD'nin bu yönde izleyeceði saldýrgan politikalarýn neden olacaðý tedirginliklerin, aslýnda korumak istediði piyasalarý nasýl etkileyeceði? Ýþte size kendini besleyen refleksiv bir döngü. Bu sorunun yanýtý için bakýlmasý gereken yer borsalar deðil, global ticaret dengeleri, iþ piyasalarýnýn performansý kýsaca dünya ekonomisinin canlýlýðýna dair kaygýlar. Durgunluk kaçýnýlmaz olarak finans piyasalarýný olumsuz etkiler.

[yelpaze]

Piyasada para yok.
Para olmayýnca konuþacak bir þey de olmuyor.
2026'da borsa yatýrýmcýsýný rahatlatacak bir yükseliþ olacaðýný umuyorum.
SPK ve devlet büyüklerimizin de bu konuda üslerine düþeni yapacak sorumlulukta olduklarýndan þüphem yok.

30 Aralýk öðleden sonraya denk gelen dualarým kabul olmuþ
Piyasa dengelerini göz önüne aldýðýmýzda, yurtdýþýndan ciddi bir risk sever sermaye giriþi olduðunu tahmin ediyorum. Yýl baþý olmasý nedeniyle 12 aylýk yatýrým projeksiyonlarý da bu harekette itici güç olmalý. Bazý sert türbülanslar þaþýrtýcý olmaz, özellikle dýþarýdan giren para þimdilik bu kadarsa! Þirket karlarýný destekleyen politikalarýn olmadýðý göz önüne alýnýrsa, hisse performanslarýnda da bu duruma uygun beklentiler yerinde olacaktýr. Yapay zeka trendinin gücü tüm þirketleri, yapay zeka kullanarak süreç optimizasyonu yapmaya mecbur býrakýyor. Ýnsan kaynaklarý yönetimi, lojistik ve depolama süreçleri þu anda þirketlerin yapay zeka kullanarak %30'a varan tasarruf planlarýnýn oluþturulduðu kalemler. Bunun sürü hareketi þeklinde ilerleyeceðini hesaba katacak olursak pek çok þirket stok ve lojistik maliyetlerini %25-30 azaltacak politikalarý devreye almýþ olmalý. Ülkenin finansman sorunu ise bu politikalarýn uygulanabilirliðini kýsýtladýðýndan tasarruf ve verimlilik artýrýcý yeni yatýrýmlar þimdilik beklemede kalacaktýr. 2026 yýlýnda þirketler, çok düþük yatýrým harcamalarý eðiliminde olabilir zira yapay zekayla aldýklarý tavsiyeler için gereken kredi koþullarý mevcut deðilken mevcut iþletme anlayýþlarýný da sürdürmelerine engel olan AI tabanlý bir reçete var ellerinde.

Öte yandan bunu saf bir risk oyunu olarak görmek isteyenler de haksýz sayýlmaz, son Venezuela olayý risk yatýrýmý oyununu destekleyen bir vaka oldu.