Altuð Özaslan detaylý bir durum analizi yapmýþ:
https://suyayazilar.substack.com/p/d...dRedirect=true
Yazýnýn bir bölümünden alýntý:
Arz Þoku
Arz þoku (supply shock), bir ekonomide mal ve hizmet arzýný beklenmedik biçimde azaltan ya da artýran dýþsal bir olaydýr. Negatif arz þoklarýnda, yani þu anki durumdaki gibi, üretim veya daðýtým kapasitesi ani bir þekilde düþer, arz eðrisi sola kayar. Ayný talep düzeyinde fiyatlar yükselir, üretim miktarý düþer. Sonuç: stagflasyon, yani eþzamanlý enflasyon ve büyüme yavaþlamasý.
Arz þokunun tedarik zincirine yayýlma mekaniði þöyledir: Bir girdi (petrol, gaz, gübre, kimyasal) fiziksel olarak kesildiðinde, bu darboðaz sadece o emtiayý deðil, o emtiayý girdi olarak kullanan tüm üretim aðýný etkiler. Daron Acemoðlu ve David Baqaee’nin að makroekonomisi (network macroeconomics) çalýþmalarýnýn gösterdiði gibi, yukarý-akýþ (upstream) sektörlere gelen þoklar, üretim aðlarý boyunca yayýlarak ve büyüyerek ilk bozulmadan çok daha büyük etkiler yaratýr.
Petrol özelinde kýsa vadeli fiyat esnekliði çok düþüktür. Hem petrol talebi hem petrol arzý kýsa vadede son derece esnek deðildir (inelastic); maseconomics bu nedenle arzda nispeten küçük bir kesinti bile fiyatlarda orantýsýz büyüklükte sýçramalara yol açar. 1973 ambargosu küresel arzýn sadece %7'sini kesmiþti ama fiyatlar dört katýna çýktý; iktisatçý James Hamilton'ýn çalýþmalarýna göre, savaþ sonrasý ABD resesyonlarýnýn on tanesinden dokuzu önemli bir petrol fiyat sýçramasýyla baþlamýþtýr, maseconomics bu iliþki tesadüfi deðil, yapýsaldýr.
Hürmüz Boðazý bugün bu arz þoku teorisinin canlý laboratuvarýdýr. 28 Þubat 2026’daki ABD-Ýsrail operasyonlarýnýn ardýndan Ýran’ýn boðazý fiilen kapatmasýyla yaþanan durum, 2022 Rusya-Ukrayna þokundan yapýsal olarak farklýdýr. 2022’deki enerji þoku esas olarak yaptýrým kaynaklýydý ve ticaret yollarý deðiþtirilerek kýsmen absorbe edilebildi; 2026’daki ABD-Ýran savaþý ise fiziksel bir darboðaz noktasýný kapattý, yani üreticilerin ihracat yapabilme kabiliyetinin kendisi ortadan kalktý.
Boyut olarak: Hürmüz Boðazý’ndan 2024’te günlük yaklaþýk 20 milyon varil ham petrol ve petrol ürünü geçmekteydi; bu küresel petrol sývý tüketiminin yaklaþýk beþte birine, küresel denizyolu petrol ticaretinin dörtte birinden fazlasýna denk gelir. Boðaz ayrýca küresel gübre ticaretinin yaklaþýk üçte birinin, Katar’ýn LNG ihracatýnýn %93’ünün ve BAE’nin LNG ihracatýnýn %96’sýnýn geçiþ güzergâhýdýr.
Þubat sonunda günlük 130 olan gemi geçiþi Mart ayýnda sadece 6’ya düþtü — yaklaþýk %95’lik bir çöküþ. IEA Baþkaný Fatih Birol bunu küresel petrol piyasasý tarihinin en büyük arz kesintisi olarak nitelendirdi.
Þokun yayýlma kanallarý çok boyutlu:
Enerji: Brent, Þubat’taki yaklaþýk $69’dan $126’ya kadar yükseldi, ardýndan $100-110 aralýðýnda dengelendi. IEA tarihinin en büyük stratejik rezerv salýmýný (400 milyon varil) açýkladý ancak bu normal fiyatlamayý yeniden tesis edemedi. Substack
Gübre ve gýda: Üre fiyatlarý savaþýn baþlangýcýndan bu yana %50 arttý; Kuzey Yarýmküre’de bahar ekim döneminde gübre kýtlýðý 2027’ye kadar küresel gýda fiyatlarýný artýrma potansiyeli taþýyor. Wikipedia
Finansal: Yatýrýmcýlar geliþen ülkelerden çekilmekte, para birimleri zayýflamakta ve borçlanma maliyetleri yükselmektedir.
Makro büyüme: Küresel ticaret büyümesinin 2025’teki %4,7’den 2026’da %1,5-2,5’e düþmesi bekleniyor; küresel büyümenin ise %2,9’dan %2,6’ya gerilemesi öngörülüyor. UNCTAD
Bloomberg Economics’in SHOK modeline göre, varil baþýna $110 civarýnda bir petrol fiyatýyla Euro Bölgesi’nde yýllýk enflasyonda yaklaþýk 1 puan artýþ ve GSYH’de ise %0,6’lýk bir kayýp öngörülüyor; ancak boðaz kapalý kalmaya devam ederse ve petrol $170’e çýkarsa, bu etkiler ikiye katlanarak stagflasyonist bir þoka dönüþebilir. Bloomberg
Alýntý yaparak yanýtla
Originally Posted by deniz43
Yer Ýmleri