Karadeniz’in ayaz
ABD, Rusya'y provoke edecek admlar konusunda isteksiz. Bu ayn zamanda NATO’nun kalkan olacan zannedip Kiev iin Don Kiot kesilenlerin Karadeniz ayaznda kaldna dair buzlu bir resimdir...
Ukrayna’nn sabk lideri Petro Poroenko 2017’de Ankara’da ortak basn toplantsnda boyutlanan ikili ilikilere dair konuurken Cumhurbakan Tayyip Erdoan rya alemine bir dalp bir kyordu. Poroenko ev sahibini uyandrmak iin masaya ‘tk tk’ vuruyordu. Diplomasinin glmseten grntleri olarak arivlendi. Halbuki iki lider bir sredir askeri i birliiyle ilikilerin boyutunu deitiriyordu. 3 yl sonra oluacak kbusa dair en ufak sezgi uykularn kamas iin yeterliydi. Tabii bu rasyonel liderlik iin geerli bir nerme.
Son yllarda iyi komuluun emir ve nehiylerinden uzak nice restlemelere, terslemelere, kamplamalara girildi. Mttefiklik ve ortaklk ilikilerinin tabiatna smayan yollara sapld. En nihayetinde d ilikilerde ahengi salayan ana omurga da krld.
Erdoan gereklikten koptuka sezgilerindeki yanlma pay artt. Kk Kaynarca Antlamas’nda taklp kalm bir siyasi anlay, Kiev’in Krm siyasetine ortak edip risklerin bir ksmn Trkiye’ye kaydrmak akllca olabilir. Ahmaklklaryla Krm’ Ruslara, Donbas’ Rus yanllarna kaptrdlar ama NATO’nun yetimedii noktada Trkiye’yi kendilerine siper edebiliyorlar. Damat silahl insansz hava arac (SHA) gelitirip satacak; motor lazm, dnya leme gstermek iin vitrin (sava), ieriye de milliyeti erbet. yleyse Ukrayna ile askeri ortaklk i grr. Ukrayna vesilesiyle ABD’ye de Trkiye’nin ne kadar mhim bir ortak olduu hatrlatlm olur. Avrupa’nn Rus kart kanatlar nezdinde de bu cengverlik illaki karlk bulur. Ruslarla Karadeniz’de en gvenli sayfalardan birini yakma pahasna Amerikan-ngiliz emelleri iin Montr Szlemesi de tartmaya alr. Mantk deryas!
***
Ukrayna iin ‘sivri ok’ pozisyonu ve Montr rveti belki Erdoan’n 2016’da NATO Genel Sekreteri Jens Stoltenberg'e "Karadeniz'de grnmeyiiniz Karadeniz'i adeta Rusya'nn bir gl haline dntryor" diye verdii akla uygun bir silsile. Ne var ki ondan sonra hatlar kart; Rusya’dan S-400’ler alnd. Bu NATO’ya Rus Truva At sokmaya kabil bir hamleydi.
Peki ya sonu?
Ruslar di gstermekte tereddt etmedi. Amerikallar da sunulan rvetlerin zerine atlamad.
Ruslar orduyu Ukrayna snrlarna yp, Karadeniz’de askeri tatbikata koyulup, ksmen uua yasak blge ilan edip dosta dmana kar risk tablosunu iyice netletirdi. Bylece Donbas-Krm fatihlerine yeni deerlendirme yapma frsat sundu. Yaptlar da.
ABD, Boazlar’dan Karadeniz’e iki sava gemisini gnderme plann askya ald. Bir de “Trkiye Boazlardan gei bildirimini yanl anlad” diyerek dalga getiler.
Niye byle? Biden ynetimi NATO’nun Avrupa kanadnda arad yekpare duruu bulamayacan anlad. Malum Biden’n Rusya’y evreleme stratejisinde Kuzey Akm 2 boru hattn durdurmak da var. Alman anslye Angela Merkel, Navalni dosyasyla Putin’in sinirlerini zplatsa da Rusya ile stratejik ortakl Amerikan karlar iin ldrmek niyetinde deil. ABD’nin yaptrm tehditlerine kar ‘souk’ bir direni sergiliyor. “Kuzey Akm 2, Kuzey Akm 1’den, Ukrayna'dan geen gazdan, Trkiye zerinden gelen gazdan daha kt deil" diyor. Souk Sava zamannda bile Rusya’nn Avrupa’ya gvenli enerji temin ettiini hatrlatp anlamazlklar zmenin en iyi yolunun diyalog olduunu belirtiyor. (Nkleer enerji kullanan Fransa’nn aksine Almanya nkleer ve kmr enerjisinden vazgetii iin doalgaza ihtiya duyuyor.)
Biden’ frene basmaya iten daha kritik faktr; Rusya ile urarken in’i dikizlemek zorunda.
Foreign Policy’ye gre Moskova ve Pekin arasnda koordineli hareket olduuna dair somut bir bilgi olmasa da e zamanl olarak Rusya’nn Ukrayna snrna, in’in Tayvan’a askeri g kaydrmas Biden ynetiminin planlarn zora sokuyor. inliler Ukrayna’daki gelimeler iin pusuya yatm durumdalar. Oradaki askeri stratejiden karacaklar dersler olacaktr.
Dergiye konuan yetkililere gre 1990’larn ayn anda iki sava planlama konseptinden kopan Pentagon hem Tayvan hem Ukrayna’da stratejik planlama gerilimi yayor. Eski Savunma Bakan Yardmcs Elbridge Colby, ABD’nin iki cephede savaacak askeri gce sahip olmadn belirtip ekliyor: “kisini birden yapamayz. Bu bizim iin ok byk sorunlar yaratabilir."
Nihayetinde Amerikan ynetiminin Rusya ve in’i evreleme stratejisi Washington’n kanmaya alt Moskova-Pekin ortaklnn nn aabilir. Aralarndaki sorunlara ramen in-Rusya ilikileri byyor. 30 yllna 400 milyar dolarlk anlamayla Rus gazn in’e tayan boru hatt ilikilerde istikrar ve gvene dair bir taahht ieriyor. in’in silah ithalatnn yzde 80’i Rusya’dan. S-400 ve Su-35 jetler in savunma envanterinde. in, Rus modelleri zerinden kendi silahlarn da gelitiriyor. Rusya da Bat’nn alamad yksek teknolojileri ve finansal kaynaklar in’den temin ediyor. Bu ortaklk yer yer BM Gvenlik Konseyi’nde ABD, ngiltere ve Fransa’y bloke eden bir paslamaya da dnyor. 1961’den itibaren onlarca yl sren in-Sovyet ayrln kendi kresel hegemonyasnda bir avantaj saym olan ABD, bu iki lke arasndaki atma zeminini gncel dinamiklerle slak tutmak istiyor.
Biden ayn zamanda Karadeniz operasyonlarnda nc rol Trkiye’ye vermekte istekli olmadn da gsterdi. Bu gerilimli srete bile Biden, Erdoan’n aylardr bekledii telefonu amad. Bunun yerine Putin’i arad. Mesaj; “ABD kontrolsz bir gerilime srklenmek istemiyor” idi. Artk demiri soutma zamanyd. Ki Putin’in Biden’n davetiyle dnk klim Zirvesi’ne katlmas da taraflarn baka bir boyuta getiklerinin gstergesiydi.
***
Bu srete Ruslar dnp ilk faturay Trkiye’ye kesti. Evvela Rus turistlerin Trkiye turlar pe atld. Sradaki tehdit Babakan Yardmcs Yuri Borisov’un azndan geldi; Trkiye'nin Ukrayna'ya SHA tedarik etmesi halinde, Ankara ile askeri ve teknik i birliini gzden geireceklerini syledi. Rusya ile ilikiler bu noktaya gelirken Erdoan Karadeniz-Ukrayna jestleriyle garp cephesinden istediklerini koparabildi mi, hayr.
Biden ynetimi, halefi Donald Trump’n teledii S-400’le balantl yaptrmlara geit verdi. Yetmedi, S-400’ler yznden F-35 Mterek Taarruz Ua programndan Trkiye’yi karan karar tersine evirme mitlerini suya drd.
Anadolu Ajans’na gre Savunma Bakanl, Trkiye'nin F-35 programndan resmen karldna ilikin Ankara'ya bildirimde bulundu. F-35 program geri kalan 8 ortakla gncellenen mutabakata gre devam edecek. Trkiye F-35’in 1005 parasn retiyordu. Hesapta Trkiye ilk etapta 100 adet F-35A alacakt. 2018’de mlkiyeti Trkiye’ye verilmi 6 uak transfer edilmedi. Uaklar 2020’de ABD Hava Kuvvetleri’ne verildi. ABD, Aralk 2020 itibaryla Trkiye’nin rettii paralarn tamam iin yeni tedarikiler buldu. 2.5 milyar dolara alnan S-400’ler p, F-35 projesi hezimet. ABD’ye kar Rus kart, Rusya’ya kar Amerikan kart; ikisi de skarta.
Dr. Can Kasapolu’nun tespitiyle; “Trkiye iin F-35, sadece bir sava ua deil, Trk savunma eko-sisteminin yz milyonlarca dolarlk bir portfye sahip olduu, binlerce kiiye istihdam oluturan bir proje idi… F-35 programndan dlanlmas, Trkiye iin ciddi bir kayptr.”
Amerikan ynetiminin stratejik deerlendirmesinde Trkiye’nin yerine dair ngrler gncelliini oktan yitirmi verilere dayanyor ve haliyle abartl sonulara gtrebiliyor.
***
Demeler hala ok tehditkr ama pek ok gzlemciye gre artk savaa srklenme tehlikesi geti. NATO’nun Ukrayna iin topra atee vermeyeceini gren Ukrayna lideri Volodimir Zelenski, Putin’e “Donbas’a gel konualm” teklifinde bulundu. Putin de dn Zelenski’nin Ukrayna’nn i sorunlarn zmek iin Donbas’a gidip ayrlk ynetimle konuabileceini ama mesele Rusya-Ukrayna ilikileri ise kendisini Moskova’da beklediini syledi. Bu arada Ukrayna snrlarndaki Rus glerinin 1 Mays’a kadar klalarna dnecekleri duyuruldu.
Fakat sorunlar zlm deil ve NATO kamp yeni souk sava modunda Rusya’y skboaz etmekte kararl. ABD Senatosu D likiler Komitesi, Ukrayna'ya ylda 300 milyon dolar askeri yardm tasarsn kabul etti. NATO gemileri Karadeniz’e girip kmaya devam edecek. Amerikallar vazgeti ama ngilizler donanma gemisi gnderiyor. ngilizler Amerikan diiyle Rusya’y srmaya can atyor. DefenderEurope-2021 askeri tatbikat da kas gc gsterisi olarak icra edilecek. Ukrayna gerilimine paralel Rusya’ya kar imdilik ABD, ekya ve Slovakya’y iine alan diplomatik sava dallanp budaklanyor. Ukrayna’dan da lkenin NATO’ya alnmas, hi olmazsa Patriot konulandrlmas ve yaptrmlarn geniletilip Rusya’nn SWIFT’ten atlmas gibi arlar gelmeye devam eiyor. Putin de sal gn Federal Meclis’teki konumasnda yeterince tehditkrd. Uluslararas toplumla iyi ilikiler kurma niyetini kaytszlk ve zayflk olarak alglayanlar uyard: "Rusya'ya kar herhangi bir kkrtc eylem dzenleyenler, uzun sredir hibir eyden piman olmadklar kadar piman olacaklar."
Balarsak, imdilik srecin scak sava senaryolarndan souk savaa doru ark ettii sylenebilir. Politico gazetesinin de belirttii zere, ABD ynetimi askeri alanda Rusya'y provoke edecek admlar konusunda isteksiz. Bu sonu ayn zamanda NATO’nun tam g Ukrayna’ya kalkan olacan zannedip de Kiev iin Don Kiot kesilenlerin Karadeniz’in ayaznda kaldna dair buzlu bir resimdir.
Fehim Tatekin
Originally Posted by hkm
Yer mleri