Tarihte Bugün

[metin]

Kemalyeri, 25 Nisan ile 17 Mayýs tarihleri arasýnda Yarbay M. Kemal’in (Atatürk) karargahýný kurduðu yerdir. 17 Mayýs’ta ise burayý karargâh yeri olarak 3. Kolordu Komutaný Esat Paþa devralacaktýr. Kemalyeri’nin isminin belirlenmesini, 3. Kolordu Kurmay Baþkaný Yarbay Fahrettin (Altay) þöyle anlatýr:

“...Ertesi sabah emir subayý Fahri ile 19’uncu Tümene hareket ettim. Yolda makineli tüfek ateþine tutulduk. Anlaþýlýyordu ki, düþmana çok fazla sokulmuþtuk. Canýmýzý zor kurtardýk. Her taraf sýk fundalýk kesik dereciklerle dolu, bir ere rastladýk. Bize yolu gösterdi. Tümen karargâhýný böyle bulabildik. Mustafa Kemal ile Kurmay Baþkaný Ýzzettin (Çalýþlar) bir sel yarýntýsýnda ayaklý dürbünle düþmaný gözetliyorlardý. Beni görünce sevindiler. Kucaklayýp öpüþtük. Gazalarýný tebrik edip ihtiyaçlarýný sordum. Artýk ayrýlýyorduk ki:

- Karargâhýnýz hep burada mý kalacaktýr? Burasýnýn ismi nedir?

Mustafa Kemal biraz düþündü.
- Evet, burada kalacaðýz. Ama sel yarýntýlarýnýn ismi mi olur? (Onlarý söylerken gülümsüyordu.)
- Olur... olur... Mesela Kemalyeri olur...
Hoþlandý. Karargâha dönüþte Kolordu Komutanýnýn oluru alýnarak bu isim konuldu.

Bu yukarýda belirtilen öneme binaen yapýlan bu anýt da bugün burada bulunmamaktadýr. Hakkýnda az miktarda bilgi bulunan ve tarihin sayfalarýnda kýsa bir dönemde yaþayýp yok olan bu anýt muhtemelen 1960 yýlýnda Abide’nin tamamlanmasýnýn ardýndan yapýlmýþtýr.

Nitekim Þehitlikleri Ýmar Vakfý Cemiyeti’nin Abide, Nuri Yamut Anýtý ve Mehmet Çavuþ Anýtý’nýn tamamlanmasýyla (restorasyon) 1960-1961 yýllarý sýrasýnda inþaatý baþlayacak bir Kemalyeri Abidesi yaptýrma planý bulunmaktaydý.

Bugün burada Mustafa Kemal’in (ATATÜRK) 3 Mayýs 1915 günü saat 19.00’da birliklerine verdiði emrin 5. Maddesinin yazýlý olduðu bir yazýt bulunuyor. Bu yazýt ve diðer yazýtlar 1970 yýlýnda yapýlan bir yarýþmayý kazanan Mimar Ahmet ÜLGÖNEN tarafýndan tasarlanmýþtý.

Bu yazýtlar 1985 yýlýna kadar da bugünkü yerlerinde tamamlanmýþtýr. Bu sebeple anýtýn, bugünkü yazýtýn yapýlacak olmasý nedeniyle yýkýlmýþ olma ihtimali oldukça yüksektir.

[metin]

Hüseyin Nihal ATSIZ’ýn 1933 yýlýnda Yarýmadayý yürüyerek ziyareti sýrasýnda karþýlaþtýðý þehitliklerden biri olan bu þehitlik, bugün yine yok olup gitmiþ olan þehitliklerden biridir.

Zira Hüseyin Nihal ATSIZ bu þehitlik hakkýnda bilgi verirken neredeyse yýkýlmak üzere olduðunu ve çok uzun süre dayanamayacaðýný düþündüðünü belirtiyor.

Kurtgediði civarýnda olan bu þehitlikte hangi Alay’a baðlý olduðu belli olmayan bir 27 Temmuz 1331 tarihinde (10 Aðustos süngü taarruzu olsa gerek) þehit olan 4. Bölük Komutaný’nýn yattýðýný belirtiyor. Fakat MSB Arþivine baktýðýmýzda Birinci Dünya Savaþý’nda þehit olanlar arasýnda adý Yahya Hayati olan bir asker olduðunu görüyoruz. Bulduðumuz Yahya Hayati adlý askerin rütbesinin Üsteðmen olmasý bir bölük komutaný olmasý nedeniyle bilgilerin doðruluðuna bizi yaklaþtýrýyor. Fakat Selanik doðumlu olduðu, Baba adýnýn Þeyho olduðu bilgileri varken, hangi cephede þehit olduðu, hangi tarihte þehit olduðu bilgileri bulunmuyor. Bu nedenle bu da araþtýrýlmasý gereken ayrý bir konu.

Hüseyin Nihal ATSIZ, Conkbayýrý’ndan, Kurtgediði’ne doðru ilerlerken bu þehitlikle nasýl karþýlaþtýklarýný þu þekilde anlatýyor:

“Conk Bayýrýnda 2 saatten fazla kaldýk ve bu düþman abidesinin kenarýna onlarýn saðýr kulaklarýna bir daha duyurmaya çalýþarak Çanakkale savaþýný okuduk. Yeniden yola çýktýðýmýz vakit gök bulutluydu ve güneþ yoktu. Conk Bayýrý ile Anafarta arasýný birleþtiren yol tepeler ve vadilerle dolu... Her tümseði döndükçe sýrýtan anzak abidesini bundan sonra ta vapurla Nara Burnunu dönünceye kadar kaybetmedik. Bayýrdan yarým saat kadar uzaklaþmýþtýk ki Kurt Geçidi göründü. Buraya bilmiyoruz niçin Kurt Geçidi demiþler... Otuz metre kadar uzanan ancak yan yana iki kiþinin geçebileceði bu geçit de batýdan Anafarta ovasýna hakim... Doðudan da Kanlý Sýrtý oldukça iyi görebiliyor. Geçidin manzarasý çok korkunç... Havanýn kapalý olmasý da solda uzanan ovayý daha esrarlý gösteriyor. Kurt Geçidini dolanýnca uzaktan büyük Anafarta köyünün eski deðirmenleri göründü. Bu tepeyle köyün arasýnda ince bir yol uzanýyor, hepimiz susuyoruz, yalnýz Mengüç elindeki muzýka ile mýrýldanýyor:
Açýldý kale yolu,
Göründü Gelibolu.
Býrak deniz gideyim,
Orasý yasla dolu.
Birden yolun bir meydana açýldýðý göründü. Sellerin büyük oyukla kazdýðý bu meydanýn solunda daha ancak bir yýlýn yýprantýsýna dayanabilecek bir eski mezar vardý. Ýri taþlarla tutturulmuþ olan bu mezarýn altýný su tamamen oymuþ... Dikkatle okuyoruz. Bu da kanýný yurdu yaþatmak için seve seve dökmüþ bir Türk oðlu... Bu da tarihin kaydetmediði, fakat baþlý baþýna bir tarih olan erlerden biri... Hayati Efendi... Mezar taþýnýn üzerinde þunlar okunuyor:

27 Temmuz 331’de Ýngilizlerin fâik kuvvetleri karþýsýnda bir avuç bölüðüyle müdafaa ve kahramane þehadetiyle ibka-yi nâm eden kal’e istihkâm taburu bölük 4 kumandaný Yahya Hayati Efendisinin mezarýdýr.”

[metin]

Avusturya-Macaristan Topçularý adýna dikilmiþ bir anýttýr. O dönem müttefikimiz olduklarý ve ayný zamanda ortak bir zaferin niþanesi olmasý açýsýndan önemlidir. Maalesef bu anýtta Gelibolu Yarýmadasýnda kaybolmuþ savaþ miraslarýndan birisidir..

Aslýnda anýtla ilgili neredeyse hiç bilgi olmasa da resmine ulaþmak bir mucize oldu.
Avusturya-Macaristan Ýmparatorluðunda yayýnlanan Österreichische Illustrierte Zeitung adlý haftalýk resimli derginin 7 Mayýs 1916 tarihli sayýsýnda anýta ait fotoðrafý görüyoruz.

Bulgaristan yolunun açýlmasýndan sonra Kasým1915'te cepheye gelen K.U.K. 24 cm Mörserbatterie Nr. 9 (Avusturya-Macaristan) bataryasý adýna Matikdere’de yapýldýðýný düþündüðümüz bu anýt da kaybolanlar arasýnda.

[metin]

Ýlk olarak Alman Araþtýrmacý-Koleksiyoner Gunter Hartnagel’in arþivindeki fotoðraflarý 2008’li yýllarda paylaþmasý ile var olduðunu öðrendiðimiz anýt, bugün bulunmamaktadýr.

Üzerinde 'Ýngiliz ve Fransýzlarýn Seddülbahir’den Firarý 27 Kanunu Evvel 1331' yazan anýtýn, dikilme amacýnýn müttefiklerin Ocak 1916’da yarýmadayý tahliyesi olduðunu anlýyoruz.

Bugün yok olmuþ olan anýtýn, hem üzerindeki yazý, hem de elimizdeki fotoðrafýn gösterdiði veriler doðrultusunda Seddülbahir Köyü içinde, Seddülbahir Kalesi yakýnlarýnda bir noktaya dikildiðiniz sanýyoruz.

Charles Bean ve diðer Avustralya Tarih Komisyonu üyeleri bu anýttan söz etmemiþlerdir.
Daha sonra 1933 yýlýndaki ziyaretinde bu noktalarý yürüyerek çok detaylý biçimde gezen Hüseyin Nihal ATSIZ, Seddülbahir Kalesi içerisinde bulunan Trablusgarp Harbinden kalma Trablusgarp Anýtýný dahi görmüþ, bu anýt ile karþýlaþmamýþtýr.

Mantýklý izahý ise muhtemelen bu anýt da iþgal döneminde yok olanlardan biridir.
Düþmanýn Seddülbahir’den Firarý Anýtý da yine ne Þevki Paþa Tahkimat haritasýnda, ne de Þevki Paþa Çanakkale Boðazý Haritasýnda iþaretlenmemiþtir.

[metin]

Düþmana 11.000 Mermi atan 56. Alay Topçu Batarya Anýtý
Bu anýtý yine Hüseyin Nihal ATSIZ’ýn 1933 yýlýndaki Çanakkale Yürüyüþünü anlattýðý eserinden öðreniyoruz. ATSIZ’ýn aktardýðýna göre anýt, 56. Alay’a ait bir topçu bataryasýnýn müttefik birlikleri üzerine baþarýlý atýþlarýna ithafen dikilmiþ. Anýtla ilgili diðer detaylara geçmeden ATSIZ’ýn anýtla karþýlaþma hikayesini aktarmak istiyoruz:

“Kirte’den saat 10’da yola çýktýk…Yürüdüðümüz arazi savaþtan payýný almamýþtý. Fakat az bir zaman sonra yolun tümsek bir noktasýnda acele ile yapýlmýþ ve þimdi çok harap olmuþ bir Türk âbidesine rasladýk.
Düþmana 11.000 mermi atan bu kahraman bataryanýn âbidesi rasgele taþlarýn yýðýlmasýyla elde edilmiþ. Ýnsanýn kendini avundurmak için tevazua atfetmek, Türk erlerinin gösteriþsizliðine yaklaþtýrmak istediði bu yýðýnlar çok acý olarak “biz kayýtsýzlýktan doðduk” diye haykýrýyorlardý.
Gönlümüzdeki derin sýzý büyüyor, kýzýl alevleriyle uzaklarda yýlan gibi baþkaldýran düþman âbidelerini sarmak istiyordu. Ve dumanlý gözlerimizle yýkýlmak üzre olan yazýsýný okuyoruz:

28 Kanun-ý Evvel 331 [10 Ocak 1916]
Mukaddes emeller uðrunda fevkalade þecaat ve fekadarlýkla muharebe ederek büyük hizmetler ifa etmiþ olan
müstakil on buçukluk seri ateþli sahra obüs bataryasýnýn hatýra-i zaferidir.
1330-1331 [1914-1915]
attýðý mermi 11 bin.

Naci, yýpranmýþ olan yerleri gücü yettiði kadar taþlarla yamadý. Böylelikle âbidenin ömrü bir iki hafta daha uzatýlmýþ oldu. Sonra hiçbir þey söylemeden acýmýzý sindire sindire yürüdük.”

þuana kadar anlattýðýmýz Þehitlik ve Anýtlar tamamen yok olmuþtu. Aslýnda bu anýt da tamamen yok olmuþlardan biri ancak en azýndan kitabesi halen duruyor. Tarih, sanki bir enerji gibi, fizik kanunlarýna göre enerji evrende kaybolmayýp baþka bir enerjiye dönüþür ya aslýna bakarsanýz tarih de böyle. Bu anýtýn kendisi kaybolsa da kitabesi bir çeþmede ve farklý bir yerde de olsa duruyor. Bugün anýtýn kitabesi Behramlý Köyü’nün giriþindeki bir çeþmede. Aslýnda muhtemelen anýt bakýmsýzlýktan yýkýldý ve civar yaþayanlarý bu anýtý bir çeþmede yaþatmaya karar verdi. Aslýnda anýtlarýn “taþýnmaz kültür miraslarý” olduðunu hatýrlatmak isterim.

ATSIZ’ýn aktardýðý bilgiler ýþýðýnda Kirte’den Þahindere’ye giden yolu Þevki Paþa Tahkimat Haritasýnda inceledik. Ýncelediðimizde, ATSIZ ve arkadaþlarýnýn yol güzergahýnýn geçtiði 35 nolu paftada bölgedeki topçu birliklerinin çoðunlukla yolun sol güzergahýnda kalan 143 ve 134 Rakýmlý Tepeler arasýnda ve yine yolun sað tarafýnda da bir takým topçu mevzileri olduðunu görmekteyiz.15’inci Tümen’e baðlý olarak hereket eden 56’ýncý Alayýn topçularýnýn da yine bu bölgede mevzilendirilmiþ olmasý kuvvetle muhtemeldir. Nitekim ATSIZ ve arkadaþlarýnýn Kirte’den ayrýlýp kýsa bir süre bu anýtý görmüþ olduklarý da görülmektedir. Daha ileri noktalarda bu yoðunlukta topçu mevzii bulunmamasý ve anýtýn da ancak buraya yakýn bir noktaya dikilmiþ olma ihtimalinin güçlü olmasý nedeniyle bu anýtýn bu bölgede yapýlmýþ olduðunu düþünmekteyiz.

Bu deðerli çalýþmalarý ve Çanakkale savaþýnýn unutulmaya yüz tutmuþ deðerlerini bir kez daha bize hatýrlattýðý için Mustafa Onur Yurdal beye teþekkürlerimizi iletiyoruz.

[metin]

KUK (Avusturya-Macaristan) Bataryasý Taksim'de 1915

Hazýr konu sýcakken arþivimde bulunan bu fotoðrafýda paylaþayým dedim.
Çünkü Çanakkale savaþlarýnda, o dönem müttefikimiz olan Avusturya-Macaristan birliklerinin katkýsýndan týpký Alman denizaltýlarýnýn deniz savaþýna olan katkýsý gibi pek bahsedilmemektedir.

[metin]

Almanlarýn Çanakkale savaþý sýrasýndaki en büyük yardýmlarý bazý denizaltýlarýný bölgeye göndermeleriydi. Yüzbaþý Otto Hersing yönetimindeki U-21 denizaltýsýnýn 25 Mayýs 1915’te HMS Triumph ve 27 Mayýs 1915’te HMS Majestic’i torpilleyerek batýrmasý savaþýn dönüm noktalarýndan birisidir.
Lafý fazla eðip bükmeden hakkýný teslim etmenin gerekli olduðunu düþünüyorum.

Yüzbaþý Otto Hersing komutasýndaki U21 denizaltýsý, mayýs baþlarýnda Boðaz önlerine gelir. Boðaz önünde ve civar adalarda birçok Ýngiliz gemisi kol gezmektedir. U21 bu gemilerden sýyrýlmak amacýyla rotasýný Gökçeada-Semadirek adalarýna doðru çevirir. Bu iki adanýn arasýndan geçer ve yarýmadaya yaklaþýr. Bundan sonrasýný Yüzbaþý Otto Hersing’den dinleyelim:

“… öðlen 12’ye doðru kýyýya yakýn bir düþman savaþ gemisinin farkýna vardým. Bu Ýngiliz zýrhlýsý Triumph idi. Kýyýdaki düþman gözetlemesinin oldukça zayýf olduðunu belirledikten sonra periskopumu ivedilikle içeri çekerek gemiye doðru yöneldim. Yaklaþýk 45 dakika sonra saldýrýya geçmek için 10 metre derinliðe çýktým. Ýngiliz zýrhlýsý sabah Türk siperlerini yandan atýþa almýþ, þu anda öðle molasý vermiþti. Gemi, torpido koruma aðlarý ile gerilmiþ olarak yaklaþýk 5-6 deniz mili bir aþaðý bir yukarý gidip geliyordu. Tüm gemi ekibi üst güvertede güneþleniyordu. Yalnýzca gözetleme postalarý çifte dürbünlerle etraftaki denizaltýyý arýyorlardý. 1000-1200 metre açýðýnda dolaþan destroyer güvenlik altýn almýþtý.

Destroyer bir ara üzerime doðru gelmekteydi. Üzerimde pervaneleri dönüyordu fakat farkýmýza varmadý.

…periskoptan baktýðýmda zýrhlý 400 metre ilerideydi, hedefimden sapmýþtým. Oldukça keskin bir dönüþ yapmam gerekiyordu. Hýzla ileri 300metre… 200 metre
Ve torpidoyu fýrlattým! Torpido aðýnýn içeri
Korkunç bir sarsýntý izliyor bunu..
Yakýn olduðumuz için basýnç denizaltýyý top gibi fýrlatýlýyor. Duvarlara savruluyoruz. Neyse ki kendimize geldiðimizde denizaltýmýz da her þey yerinde… Akü saðlam.

… Zýrhlý yan yatarak, dokuz dakika içinde mavi sulara gömüldü!

On iki bin tonluk Triumph zýrhlýsý battýðýnda Türkler, Ýngilizler ve Avustralyalýlar siper savaþýný býrakýp siperlerden çýkarak ayaklarýnýn dibinde batmakta olan zýrhlýyý seyretmiþler.

U21 denizaltýsý olaydan sonra hemen buradan uzaklaþmýþtý. Ve ilginçtir ki tüm aramalara raðmen bulunamamýþtýr.

U21 ise 27 Mayýs 1915 sabahý, saat 06.30’da Boðaz önüne, Ýlyas Burnu’na gelerek buradaki Majestik zýrhlýsýný batýrmýþtý. On beþ bin tonluk koca zýrhlý etrafýndaki birçok destroyerin korumasýna raðmen Hersing’in attýðý torpille dört buçuk dakikada batmýþtý.

U21 denizaltýsýnýn bu iki büyük zýrhlýyý batýrmasý, müttefik donanmasýný çeþitli önlemler almaya sevk etmiþti. Çýkarmanýn yapýldýðý günden itibaren yarýmada yakýnlarýnda bulunan birçok zýrhlý, Ýmroz (Gökçeada) önlerine alýnmýþ ve yarýmadadan uzaklaþtýrýlmýþtý. Denizaltýlar için güvenlik tedbirleri daha da arttýrýlmýþ, birçok noktaya mayýn döþenmiþti.

U21’in yapmýþ olduðu bu etki, Türk tarafýna rahat bir nefes aldýrmýþtýr, diye düþünüyorum. Çünkü çýkarma gününden itibaren -müttefik taarruzlarý öncesinde- birçok defa Türk taraflarýný aðýr bombardýmana tabi tutmuþlardýr. Bu yüzden Türk tarafý aðýr zayiat vermiþti. Bu durum Anzak ve Ýngilizlerin yararýna olmuþtu, çünkü ilerleyiþleri daha da kolaylaþmýþtýr.

Denizaltý önce getirilmiþ olsaydý bize saðlayacaðý bir diðer yararý ise ilk günlerde donanma ateþine maruz kalan aðýr kayýplarýmýzý azaltmasý olacaktý. Zýrhlýlardan açýlan þiddetli ateþ sonucu ele geçirdiðimiz birçok siperi sýrf bu yüzden alamadýðýmýz da çok defa görüldü.

Savaþ baþladýðýnda Alman donanmasý özellikle denizaltý konusunda en üstün gemilere sahipti.
U21 denizaltýsý 18 Mart 1915’ten önce Boðaz’da görev almýþ olsaydý nasýl bir etki oluþturabilirdi?
Zamanlam konusundaki hatalar ve gecikmeler neden kaynaklandý.?
Tarih önünde bu tür sorularýn ardý kesilmeyecek ve cevaplarý hep araþtýrýlacaktýr.

NOT: Yüzbaþý Otto Hersing 1924 yýlýnda, otuz dokuz yaþýndayken donanmadan ayrýlarak çiftçilikle uðraþmaya baþladý. Anýlarýný ise 1932’de yayýmladý. Bu anýlarý Bülent Erdemoðlu Türkçeye çevirerek "Çanakkale Denizaltý Savaþý- Otto Hersing" adýyla Ýþ Bankasý Yayýnlarý arasýnda kitap olarak çýkardý.

[metin]

Enver Paþa’nýn yönettiði Sarýkamýþ harekatý 103 yýl önce (22 Aralýk 1914) baþladý.
Amaç, Rus iþgalindeki topraklarý geri almak, taarruzu Kafkasya’ya taþýmaktý.
Aðýr kýþ koþullarý, donaným/planlama eksikliði yüzünden felakete dönüþen hakekatta 55 bin Türk askeri þehit oldu.