Originally Posted by
ii74
COVID19 ve Gda Gvenlii
19 Nisan 2020
COVID-19 ve GIDA GVENL
Prof. Dr. U. Tansel REL
Ankara niversitesi Veteriner Fakltesi, Gda Hijyeni ve Teknolojisi Anabilim Dal, Ankara.
E-posta:tsireli68@gmail.com
Gnmz koullarnda halk sal, “toplu yaam koullarnda, halkn salnn korunmas ve gelitirilmesi amacyla yrtlen hizmetler btn” olarak tanmlanmaktadr. Bu amala hizmetlerin banda insann beslenmesi yer almaktadr. Yaadmz yzylda, insan nfusu giderek artarken, salkl yaamn srdrlebilirlii iin temel ihtiya olan beslenme kresel sorun olarak karmza kmaktadr. nsanolunun, besin zincirinde en nemli halkay oluturan hayvansal gdalarn tedariki merak konusu ierisindeyken, ayn zamanda temel gda maddelerinin gvenlii endiesini de beraberinde yaamaktadr.
Son zamanlarda, pandemiye dnerek, lmcl sonular yaratan SARS-CoV-2 toplumlar iin kresel salk sorunu oluturmutur. SARS-CoV-2 zellikle bilinen yz dndaki bilinmeyenleri ile de korku ve endieler yaratmaktadr. Bu durum sosyal yaamda kaosa neden olurken, resmi otoritelerin bulamay nlemek iin ald nlem ve uygulamalarla da insanolunun bugne kadar yaam tarz olmayan izole bir yaam eklini benimsemek zorunda brakmtr. Hatta insanlar sevdikleri ile temastan kanmak iin aralarna fiziksel mesafe koymak zorunda kalmlardr. Ayrca tm dnyada otoriteler tarafndan SARS-CoV-2’nin her gn artarak giden vak’a ve lm saylarnn aklamalar da toplumda ou zaman kaos ve panik havas yaatmaktadr. Bu durum toplumda, byk infiallere neden olarak, bilinsiz market al-verilerinden, hastalk phesi bulunan kiilerden nefret etme veya onlara kar iddet gstermeye kadar anormal davran deiikliklerine neden olmutur. Bu kaos ortamnda toplumu aydnlatmak iin yaplan programlar (grsel ve yazl) dahi kimi zaman yeterli olmamtr. SARS-CoV-2, maske ve eldiven kullanmadan, etkenin d ortamda ne kadar canl kaldna kadar bir ok farkl aklamalar beraberinde getirirken, yaatt endie tkettiimiz gdalar ile virsn bulaabilirlii phesini de uyandrmakla kalmam, konu paranoya dzeyine kadar ulaarak, insanlar alveri torbalarndan bile korkar duruma getirmitir. Son olarak, kanatl eti retimi yapan bir iletmede alan bir kiideki COVID-19 vak’as, o firmaya ait rnlerin satn bile etkilemitir. Basnda yaynlanan haber ile firmann rnlerine kar bir tavr alnmtr.
Peki bunlar doru mudur? Virs gdalarla veya enfekte materyallerin gdaya bulamas ile hastalk oluabilir mi?
Bu sorunun yantn tm dnyada halk salk otoriteleri verirken, zellikle Veteriner Halk Sal otoriteleri de toplumun yeterli ve dengeli beslenmesi, hastalk etkenleri ve sala zararl dier etkenlerde erken tan, saaltm ve korunmas, temizlik ve dezenfeksiyon ve evrenin temiz ve verimli klnmas gibi alanlardaki halk sal sorumluluklar ile de konuyu aydnlatmaya almaktadrlar. Zira kesin olmamakla birlikte COVID-19 da dahil bir ok hastalk insan ve hayvan ilikilerinden ortaya kmtr.
Bu sorunun ilk yant, gemiten gelen deneyim ve bilgilerimiz ile SARS ve MERS’de yaananlar, insanlara gda yoluyla koronavirs enfeksiyonlarnn bulamadn gstermektedir. Avrupa Gda Gvenlii Otoritesi (EFSA) ve Dnya Salk rgt’nn (WHO) bugne kadar SARS-CoV-2’nin gdalarla bulatna dair bir bildirimi henz bulunmamaktadr. EFSA’dan bilim insan Marta Hugas, “Daha nce dier iddetli akut solunum sendromu (SARS) ve Orta Dou solunum sendromu (MERS) tipi corona virslerden ortaya kan enfeksiyonlardan edindiimiz deneyimler, bu virsn gda tketimi yoluyla bulamayaca gstermektedir” demitir.
Bilinen gerek, SARS-CoV-2 solunum yolu hastal olup, birincil iletim yolu kiiden kiiye temas yoluyla ve solunumla dorudan temas yoludur. Enfekte bir kiinin ksr, hapr ile damlack eklinde yaylan virsn nefes alnp verilme ile salam kiilere bulamasnn hastaln geii olarak en etkili oluudur. Bu nedenle, dnyada uzman aklamalar da hastaln gda veya ambalaj ile bulamasnn pek mmkn olmadn sylemeleri yannda bu gne kadar gdalarla bulatna veya sindirim yoluyla bulatna dair bir veri bulunmamaktadr. Corona virsler yiyeceklerde veya ambalajlarda oalamazlar, geliip oalmak iin konak olarak bir hayvan veya insana ihtiya duyarlar. Burada u konuya da dikkat etmek gerekir. SARS-CoV-2 konak olarak insana ihtiya duyduu gibi virs partiklleri ile gda ve ambalajlarn tayc olabilmeleri nedeniyle dardan alnan gda veya ambalaja vb temas ettikten sonra ellerin ykanmadan az, burun ya da gze temasndan kanlmas ve mutlak suretle ellerin sabunlu suyla en az 20 sn ykanmas gerekmektedir.
Bugnk kantlar mevcut virsn yakn temas ile haprk, ksrk veya fomitlerle (enfeksiyonla temas olan ve enfeksiyon nakletme zellii gsteren herhangi bir cisim) tanarak damlackla az, burun veya gze ulamasnn en nemli gei yollar olduunu gstermitir.
Bulamada alternatif olarak, hastalardan yaylan enfektif damlacklarn hava yoluyla nesnelere veya yzeylere ulamas ve salkl insanlarn bu yzey veya cisimlere dokunduktan sonra ellerini az, burun veya gzlerine srmeleridir. rnein, virsle bulam kap kollar, elektrik dmelerine temas veya hastalarla tokalamadan sonra ellerin yze gtrlmesinin de gei yolu olduu bilinmektedir. Son aratrmalar SARS-CoV-2’nin yzeylerde uzun sreler kalabildiini, rnein plastik ve paslanmaz elik zerinde 72 saat, kartonda 24 saat kadar aktif olduunu gstermektedir. Fakat bu alma kontroll laboratuvar ortamnda gerekletirilmi olup, doal ortamda virsn aktivitesinin deiebilecei unutulmamaldr.
Ayn zamanda SARS-CoV-2 genetik materyali (RNA) olmasna ramen, enfekte hastalarn dk rneklerinden izole edilmi fakat bugne kadar fekal-oral bulama bildirilmemitir.
Bu balamda, mevcut virsten korunmada gda sektrnn de nlemler almas zorunludur. nk birok meslek insan iin, evden alarak, uzaktan alma ve evrimii veya internet zerinden tartmalar ve toplantlar gerekletirilerek i hayat srdrebilir. Ancak gda sektr alanlarnn, evden alma anslar yoktur ve olaan iyerlerinde almaya devam etmektedirler. Gdalarn besin zinciri boyunca hareketini srdrmek, gda zerindeki tm paydalarn zincire katkda bulunmas gerekmektedir. Bunun sonucunda da tketici endielerinin ortadan kaldrlmas, gda gvenlii ve halk saln korumak temel amatr.
Bu amala, gda endstrisinde “iftlikten Sofraya Gda Gvenlii” uygulamalar zaten bulunmaktadr. Bu sistemler iinde Tehlike Analizi ve Kritik Kontrol Noktalarnn Analizine Dayal HACCP, iyi retim teknikleri, iyi hijyen uygulamalar vb. gda gvenlii uygulamalar ile gda iletmelerinde tehlike ortadan kaldrlmakta veya riski minimuma indirilmektedir. Bugn iin bu uygulamalara ek olarak, alnacak fiziksel mesafe ve kat hijyen ve sanitasyon nlemleri SARS-CoV-2 iin de nem arz etmektedir.
Mevcut virsten korunmak iinde ncelikle gda iletmelerinde alan personele yaylmay nleme konusunda yazl talimatlar ve eitim verilmelidir. Hasta veya hastalktan pheli kiiler altrlmamal ve bunlarla temas eden kiiler de 14 gnlk karantinaya alnmaldr. Ayrca bu dnemde, alan personellin kiisel hijyen eitimleri arttrlmal ve tekrarlanmas nemlidir. Bu uygulamalar virsn alanlardan gda yzeylerine ve ambalaj materyallerine bulamas riskini azaltabilir veya tamamen nleyebilir. Bu amala alanlarn maske ve eldiven kullanmas gda ile temasn nlenmesinde en nemli koruyucu nlemdir. Kanatl eti sektrnde de alanlar bu hijyen uygulamalarna birebir uyduu gibi maske, eldiven ve etkili el ykama ve sanitasyon uygulamalar gdadaki riski azaltmaktadr. Ek olarak, baz durumlarda, enfekte insanlar belirti gstermeyebilirler. Bu nedenle yksek temas alanlar olarak bilinen tuvalet, kap kollar, giyinme odalar dolaplar, telefon vb alanlar potansiyel olarak virusla bulak olabilir. Korunmak iin iletmede birok alana el ve yzey dezenfektanlar konulmas ve temizlik yaplmas nemlidir. Corona virs, zarfl bir virs olup, enfektivitesini azaltmak iin klor, kuaterner amonyum, alkol (etanol, propan-2-ol, propan-1-ol) bazl dezenfektanlar bu amal kullanlabilir.
Sonu olarak, gdalar bugnk bilgilerimize gre SARS-CoV-2 iin dorudan bula kayna deildir. Bununla beraber gda yzeyleri veya ambalajlarnn virs tayabilecei bilinmelidir. Bu nedenle de gda ve ambalajlarndan korunmak ve endie etmek yerine ne yapacamz iyi bilmeli, ak rn tketmeden kanlmal, ykanabilir sebze ve meyveleri iyice ykamal, gvenlik iin yeteri piirme (72 ℃) yaplmal, her eyden nce i materyal veya ambalajlara temas ettikten sonra ellerin sabunlu suyla iyice ykanmas (en az 20 sn) kirli ellerle burun, az ve gzlere temas edilmemesi ve genel hijyen kurallarna uyulmas korunma iin yeterlidir. Bununla birlikte lkemizde kanatl sektrnn uluslararas boyutlarda rekabet edecek dzeylerde olduu ve zellikle de alma prensipleri ierisinde markal rnlerin mevcut virsten nce de “iftlikten Sofraya Gda Gvenlii ve Halk Sal konseptinde retim yaptklar, firmalarn gda gvenlik sistemleri uyguladklar ve ayrca resmi otorite denetimlerinin mmkn olduunca titizlik ve hassasiyetle yapld bilinmelidir
43
Alnt yaparak yantla
Yer mleri