Dünya Gazetesi
Þebnem TURHAN

Türkiye sermaye piyasalarý ilk vadeli iþlemler kriziyle karþý karþýya. Vadeli iþlemler ve opsiyon borsasýnda bankacýlýk hisseleri üzerinde yapýlan yüksek hacimli kaldýraçlý iþlemlerle spot piyasadaki hisselerin fiyatýný oynatan yatýrýmcýlar tavan tavan günlerinin ardýndan 12 Eylül’deki zirvesinden bu yana düþüþle yüz yüze. Yüksek kaldýraçlar sonrasýnda sert hisse hareketleri nedeniyle yaþanan teminat tamamlama çaðrýlarý yatýrýmcýlarýn yaný sýra aracý kurumlarý da zor durumda býraktý. Tavan tavan günlerinde iþlemlerle ilgili açýklama yapmayan ve devreye girmeyen Sermaye Piyasasý Kurulu önceki akþam zor durumda kalan aracý kurumlar ve diðer düzenleyici kurumlarla toplantý yaptý. Her ne kadar toplantýdan somut bir sonuç çýkmasa da kamunun devreye girmesinin verdiði psikolojik etki dün borsada dalgalý bir seyre yol açtý. Spot piyasa fiyatýnýn altýnda vadeli fiyatlamalarýyla hem kurumlar hem yatýrýmcýlar hisseleri ellerinden zararýna çýkarmaya çalýþýrken uzmanlar borsada temizlik operasyonunun baþladýðý yorumlarýný yaptý.

1- Neler oldu da kriz yaratýldý?
Peki bu noktaya nasýl gelindi? Ýlk önce temmuz ortasýnda borsaya bir yabancý talebi olduðuna yönelik açýklamalar yapýldý ve bu yabancýnýn da özellikle bankacýlýk hisselerine park ettiði belirtildi. TCMB verileri bu yabancý talebinin oldukça cýlýz 750 milyon dolar seviyesinde olduðunu gösterse de piyasada fitili ilk bu duyum ve açýklamalar ateþledi. Ardýndan bankacýlýk hisseleri hýzlý bir ralliye girdi. Bazý aracý kurumlarýn ve bazý yatýrýmcýlarýn özellikle bankacýlýk hisselerindeki yüksek hacimli iþlemleriyle borsa bir anda yukarýya doðru hýzla hareketlendi. O dönemde analistler bir türlü neden þimdi bankacýlýk hisselerinin bu denli hýzlý yükseldiðine ve tavan tavan gittiðine mantýklý bir açýklama getiremedi. Bu iþlemlerde ise bazý yatýrýmcý ve Türk aracý kurumlarýn büyük montanlý emirlerinin olduðu ve kaldýraçlý iþlemler için VÝOP’un kullanýldýðý ortaya çýktý. Kaldýraçlar öyle yükseldi ki konunun uzmanlarýnýn verdiði bilgiye göre spotta hisse fiyatý 100 lira olan bir bankanýn eylül vadeli kontratý 180 liraya kadar çýktý. Bu durum piyasada bir sürü psikolojisiyle bankacýlýk iþlemlerine kaldýraçlý emirlerle alým hücumu baþlattý. Hatta öyle ki Hazine ve Maliye Bakaný Nureddin Nebati 11 Eylül Pazar günü yaptýðý açýklamada "Borsamýzdaki yükseliþin temelinde ekonomimizin artan üretimi ve istihdam kapasitesi yatýyor" dedi. Ancak ne olduysa Fed’in temmuz enflasyon verisi ile Akbank’ýn vakfýnýn sadece 8 milyon lotluk satýþ yaptýðý 13 Eylül günü iþler tersine döndü.

2- Hangi hisseler bu dönemde öne çýktý?
Ve 5 Temmuz-13 Eylül tarihleri arasýnda yaklaþýk yüzde 170 oranýnda olaðanüstü yükseliþ kaydeden bankacýlýk endeksi, 12 Eylül’deki zirveden bu yana yüzde 35’in üzerinde, BÝST100 endeksi ise yüzde 12 düþüþ yaþadý. Rüzgar tersine döndü ve tavan tavan giden hisseler taban taban oldular. Özellikle dört banka hissesi bu son dönemde en çok kaybedenlerin baþýnda geldi. Yükseliþ döneminde de iki kamu bankasý baþý çekiyordu. Düþüþte ise Vakýfbank, Halkbank, TSKB ve Þekerbank hisseleri öne çýktý. Konuya iliþkin bilgi veren piyasa uzmanlarý yükseliþ döneminde bazý aracý kurum ve yatýrýmcýlarýn özellikle iki kamu bankasýndan yoðun alým ve kaldýraçlý iþlem yaptýðýna dikkat çekti. 4 banka hissesinin yaný sýra Ýþ GYO hissesi de yoðun iþlem yapýlan ve son dönemde sert düþen hisseler arasýnda yer aldý.

3 - Neden tüm endeksler sert þekilde geriledi?
Kafalardaki bir soru da yüksek hacimli kaldýraçlý iþlemlerin 13 Eylül ile baþlayan düþüþle ne kadar teminat tamamlama çaðrýsýna maruz kaldýðý ve bunun neden sadece bankacýlýk hisselerini deðil tüm borsayý altý üst ettiði? Takasbank verilerine bakýldýðýnda teminat tamamlama çaðrýlarýnýn her geçen gün arttýðý görülüyor. 9 Eylül'de 868.8 milyon liralýk bir teminat kapama çaðrýsý yapýlýrken 15 Eylül ile birlikte 1.8 milyar liraya kadar yükseldi. 16 Eylül'de 1.5 milyar liralýk, 19 Eylül'de ise 1.4 milyar liralýk teminat tamamlama çaðrýsý oldu. Þöyle ki son üç iþlem gününde neredeyse 5 milyar liralýk teminat tamamlama çaðrýsý geldi. Yatýrýmcýlar günlerdir banka hisselerinde satýþlarla likidite yaratarak teminat tamamlamaya çalýþýrken tamamlanamayan teminatlar aracý kurumlarýn üzerinde de baský oluþturdu. Hem yatýrýmcýlar hem aracý kurumlar ellerindeki tüm hisseleri de satýþa sürerek likidite yaratmak ve teminat kapatma çaðrýlarýna uymaya çalýþtý. Bu da sadece bankacýlýk hisselerinin deðil satýlmak zorunda kalan diðer hisse senetlerinin de fiyatlarýnýn gerilemesine ve BÝST100’de de düþüþ yaþanmasýna yol açtý.

4- SPK toplantýsýnda ne konuþuldu?
Tüm bu hareketler küçük yatýrýmcýlar baþta olmak üzere oldukça büyük bir zararýn yaþanmasýna yol açtý ve bu noktada SPK önceki gün önce bir kýsa yazýlý açýklama yaparak ardýndan da zor durumda olduklarý belirtilen aracý kurumlarla bir araya gelerek çare aramaya baþladý. Saatlerce süren hatta teknik ekiplerin ayrý bir toplantý yaptýklarý görüþmelerden ise somut bir sonuç çýkmadý. Aslýnda konuya yakýn kaynaklarýn verdiði bilgiye göre piyasanýn saðlýklý iþlemesine tehdit oluþturan ve sistemik risk haline gelen bu durumun önceki akþamki toplantýda çözülmesi hedefleniyordu. Toplantýda piyasa uzmanlarýndan edinilen bilgiye özellikle oldukça zor durumda olan 4 aracý kurumun ve piyasanýn düze çýkarýlabilmesi için Takasbank’ýn devreye girmesi veya bankalara kendi hisselerinde geri alým yapmalarý üzerinde duruldu. Ancak sonuçta bir karara ulaþýlamadý. Yine kaynaklardan alýnan bilgiye göre aracý kurumlar nakdi uzlaþma teklif etti. Yani vadeli kontratlarýný vade bitmeden vermek ve zararýn daha fazla artmasýný beklemeden ellerindeki kontratlardan kurtulmak istediler. Piyasa uzmanlarý VÝOP kontratlarýnýn fiziki teslimat öngördüðünü ancak yönetmelikte olaðanüstü durumlarda farklý teslimat koþullarýnýn uygulanabileceðinin yer aldýðýný vurguladý ve aracý kurumlarýn nakdi vererek pozisyonlarýný kapatma taleplerinin uygulanabileceðini dile getirdi.

5- Yabancý ajansa gelen açýklamanýn anlamý ne?
SPK toplantýsýnýn ardýndan kurumlar sessizliklerini korurken açýklama Bloomberg ajansýna bir yetkiliden geldi. Bloomberg’e konuya yakýn bir yetkilinin verdiði bilgiye göre son borsa hareketine iliþkin öncelikle likiditede çözüm beklenecek ve gerekirse en az müdahaleyle tedbir alýnacak. Bloomberg’in haberine göre yetkili, aracý kurumlara iliþkin þu anda sistemik bir risk olmadýðýný ancak bazý patronlarýn zarar edeceðini dile getirerek tahta kapatmanýn son tercih olduðunu ve likiditedeki geliþmelere bakýlacaðýný söyledi. Yetkili ayrýca son yaþanan piyasa hareketlerine yönelik bir yýl geriye dönük gerekli incelemelerin baþlatýldýðý bilgisini vererek piyasa bozucu iþlemlerin olduðunu, bunlara karþý sonuna kadar gidileceðinin altýný çizdi. Bu açýklama piyasada kamunun artýk devrede olduðu yorumlarýna yol açtý ve dün her ne kadar dalgalý bir yön izlese de piyasanýn kendi mekanizmasý içinde bir dengeye oturabileceði izlenimi oluþtu.

6- Takasbank neden teminat oranlarýný deðiþtirdi?
Takasbank dün yaptýðý açýklamayla bugünden itibaren VÝOP’ta banka hisselerinde yeni teminat oranlarýnýn devreye alýndýðýný açýkladý. Takasbank’tan yapýlan açýklamada VÝOP’ta Akbank, Garanti BBVA, Halkbank, Ýþ GYO, Ýþ Bankasý, Þekerbank, TSKB, Vakýfbank ve Yapý Kredi dayanak varlýklarý için iþlem teminatý hesaplamalarýnda kullanýlan risk parametrelerinin piyasa koþullarý dikkate alýnarak yapýlan deðerlendirmeler sonucu güncellendiði vurgulandý. Deðiþen parametreler sonucunda teminat yükümlülüklerindeki olasý artýþ veya azalýþlarýn da 21.09.2022 tarihinde gün içi ilk risk hesaplama iþlemleri sonrasýnda devreye gireceði belirtildi. Deðiþiklikle Akbank'da 160 olan teminat 115'e, Garanti'de 290'dan 205'e, Halkbank'ta 130'dan 90'a, Ýþ GYO'da 365'ten 200'e, Ýþ Bankasý'nda 120'den 85'e, Þekerbank'ta 50'den 40'a, TSKB'de 65'ten 45'e, Vakýfbank'ta 120'den 95'e, Yapý Kredi'de 85'ten 70'e indirildi. VÝOP uzmanlarý fiyatlar düþtüðü için Takasbank'ýn sistemi güncellediðini bunlarýn asgari tutarlar olduðunu dile getirerek aracý kuruluþlarýn bunun 2-3 katýný aldýðýna dikkat çekti. Uzmanlar, teminat gereksinimini azaltýldýðý için teminat çaðrýlarýnda bir miktar rahatlama yaþanabileceðine iþaret etti. Bu adým atýlmasýnýn ardýndan bankacýlýk hisselerinde yukarý yönlü hareket hýzlandý ve endeks yüzde 3 primi aþtý.

7- Nakdi uzlaþma olmazsa ne olabilir?
Konuya yakýn kaynaklar aracý kurumlarýn dün SPK’ya sunduðu nakdi uzlaþma teklifinin piyasanýn yönü ne olursa olsun dikkate alýnmasýnýn önemli olduðunu ifade etti. Nakdi uzlaþmaya otoritenin izin vermemesi durumunda vade sonunda kontratý teslim ederek hisseyi almak zorunda kalacaklarýný vurgulayan uzman, bu durumun ise Þekerbank, Vakýfbank gibi halka açýklýk oraný düþük olan bankalarda bir kurumun halka açýk paylarýn hepsine sahip olmasý sonucunun doðacaðýný söyledi. Bunun da bir anomali oluþturacaðýna dikkat çeken uzman tek mantýklý çýkar yolun nakdi uzlaþma gibi göründüðünü belirtti.

8- Neden bankacýlýk kaldýraca uygun deðil?
Piyasa uzmanlarý soluksuz yükseliþ zamanlarýnda da bankacýlýk hisselerinde bu denli iþtahlý hareketleri anlamlandýrmakta zorluk çekmiþ ve yatýrýmcýlara uyarýlarda bulunmuþtu. Bankacýlýk sektörünün diðer sektörler gibi olmadýðýný vurgulayan uzmanlar bilançosu, regülasyonu, kredi büyümesi, faizleri sürekli bilinen ve çok sürprize açýk olmayan sektörün kaldýraçlý iþlemler için de uygun olmadýðýný dile getirdi. Buna raðmen yüksek hacimli kaldýraçlý iþlem yapýlmasýna hala anlam bulamayan piyasa uzmanlarý sanayi, ulaþtýrma gibi diðer sektörlerin dýþ etkenlere daha duyarlý olduðunu ve küçük bir haberin bile hareketlere yol açabildiðini ancak bankacýlýk sektöründe böyle bir durumun söz konusu olmadýðýný ifade etti. Uzmanlar bankacýlýk hisselerinde düzeltme hareketi sonrasýnda bir dengelenme beklerken defter deðerinin yüzde 10 altýna gelebileceðini de kaydetti.

9- Dalgalý seyir nereye kadar devam edecek?
Piyasa uzmanlarý çarenin yine piyasa mekanizmasý içinde arandýðýný ve kamunun elinin hissedilmesinin ise piyasaya güven verdiðini ifade etti. Ancak hemen bugün yarýn ortalýk durulur yorumu yapmak mümkün deðil. Özellikle dün de en çok düþenlerin zirvesinde yer alan hisselerdeki seyir ve teminat tamamlama çaðrýlarýnýn karþýlanýp karþýlanamayacaðýna göre oynaklýðýn devam edebileceðine dikkat çeken piyasa uzmanlarý her ne kadar borsadaki hareketler küresel geliþmelerden baðýmsýz olsa da Fed’in bugünkü adýmý sonrasýnda küresel piyasalardaki hareketin de oynaklýðýn dalga boyunu artýrabileceði görüþündeler. Piyasa uzmanlarý tam olarak bir düzelmeden bahsedilemeyeceðine iþaret ederek bankacýlýk hisselerinde tavan çözülmesi olsa da iþlerin düzelmediðini kaydetti. Biraz izlemekte yarar olduðunu kaydeden uzmanlar teknik olarak 3200 seviyesinin üzerindeki kapanýþlarda yukarý yönlü hareket olabileceðini ancak halen daha netlik olmadýðýný vurguladý.

10- Dün piyasada neler yaþandý?
Borsa Ýstanbul’da BÝST 100 endeksi, önceki gün günü yüzde 5,26 deðer kaybýyla kapatýrken bankacýlýk endeksinde düþüþ yüzde 9,32 olmuþtu. Günlük düþüþün yüzde 5’e ulaþmasý nedeniyle akþam saatlerinde borsada endeks bazlý devre kesici çalýþmýþtý. Öte yandan yabancýlarýn da önceki gün 2 milyar TL’lik bir satýþ gerçekleþtirdi. Hatta TL likidite sýkýþýklýðý yaþandýðý için çok düþük iþlemlerin olduðu Londra’da TL swap faizlerinin yüzde 300-400’e çýktýðý dile getirildi. Dün ise hem bankacýlýk endeksi hem de BÝST100 güne pozitif baþladý. Ancak oynaklýk oldukça yüksek bir gün yaþandý. Bankacýlýk endeksi Vakýfbank'ýn taban olmasýyla negatif düþerken onu BÝST100 de takip etti ardýndan ise yeniden toparlandý endeksler. Yani dünün özeti yukarý çýkýþ, satýþ, toparlanma tekrar satýþ oldu. Bankacýlýk endeksi günü yüzde 3,02 BÝST100 endeksi ise yüzde 2,44 yükseliþle kapattý. Piyasa uzmanlarý dünkü hareketlerin kamu kaynaklý bir büyük alýcýnýn bankalara yoðun alým yapmasýyla yaþandýðýný ileri sürerken Takasbank’ýn teminatlarýný düþürmesinin de bu büyük alýcýyý rahatlatma amaçlý olabileceðini kaydetti.