Borsa Felsefesi, Borsacý Kafasý.

[yelpaze]

ABD teknoloji hisseleri balonunu konuþurken sn. deva-i dert'in deðerli görüþlerinden çok faydalandýk. Þimdi ben onun yazýsýný kýsaltarak ve kendi görüþlerimi ekleyerek özet yapayým;

-Teknoloji anlatýsý'nýn piyasa psikolojisini domine etmesi.
-Aþýrý likidite ve ucuz finansman döneminden doðan bir risk iþtahý.
-2023 ve sonrasý Fed'in sýkýlaþtýrma politikasýna baþlamasýna raðmen devam eden süreç için yatýrýmcý davranýþlarýnýn tamamen deðiþmesinin, pskolojik bir destek saðladýðýný tespit etmiþ, ben burada sürü beklentisinin aksi yönünde hareket eðilimini ve finansal varlýklara çok geniþ bir kitleden gelen aþýrý ilginin etkilerini de ekleyebilirim.
-Fiyat/Kazanç oranlarýnýn borsalarý sürükleyen þirketlerde rasyonelliðin ötesine geçmesi. Buna cevaben teknoloji devlerinin artýk gerçek nakit ürettiðini, muazzam serbest nakit akýþý oluþturduðunu not düþmüþ. Bu yönüyle ele alýndýðýnda mevcut durumu 2000'deki teknoloji balonu deðil de 18. yüzyýldaki South Sea ve Mississippi balonlarýyla karþýlaþtýrmak gerekiyor.
- Yeni çað hastalýðý olarak bilinen yatýrýmcý davranýþý ve sürü psikolojisine deðinilmiþ. "Yapay zekâ ve bununla ilintili yatýrýmlarýnýn artýk reel altyapýya dönüþüyor olmasý, veri merkezleri, GPU'lar, enerji yatýrýmlarý, yazýlým otomasyonu gerçek fiziki yatýrýmlar sayesinde hikâye reel ekonomiye entegre olmuþ. Ayrýca dotcom bubble'ýndan farklý olarak internetin verimlilik etkisi þu anda bile yazýlým üretkenliðini ve veri iþleme hýzýný artýrýyor. Ben bunda piyasanýn hiç de haksýz olmadýðýný düþünüyorum. Yeni çað söylemi bir hata deðildir ancak sadece deðiþim gerçeðine dayanarak yapýlan yatýrýmlar, getiri vadesine iliþkin detaylarý (zaman) göz ardý ettiðinden bir süreliðine hayal kýrýklýðý yaratacaktýr, özellikle de maliyeti çok yüksek olanlar için. Burada getiriler hýzla yükseldiðine göre yatýrýmlarýn geri dönüþ vadeleri için çok endiþelenmeye gerek yok denebilir mi?
-Klasik yatýrým tarzlarýnýn terkedildiðini ve momentum yatýrýmcýlýðýna ciddi bir kayýþ olduðunu görüyoruz, bu yüksek getiri beklentisine dayalý bir durum aslýnda. Teknoloji hisseleri veya kripto paralarýn getirileri temel karþýlaþtýrma ölçütü haline geldiðinden diðer tüm varlýklara yatýrým yapanlar da uzun vadeli deðer kavramý yerine kýsa süreli sonuçlara odaklý momentumu yüksek olabilecek araçlara yýðýlýyor. Esasen burada politik kökenli bir durum da oluþuyor, onu yazýnýn sonuna býraktým.
-Sermaye daðýlýmý daha yoðunlaþmýþ durumda demiþ deva-i dert, aslýnda bu göreceli bir durum. Hiç gelir üretemeyen yeni bir teknoloji þirketinin on milyar dolar deðerine çýkmasý ve yüksek hacimle iþlem görmesi de muhteþem 7'lerden farklý bir durum deðil ve bu tip, geleceðin parlak giriþimleri olarak pazarlanan hisselere yoðun ilgi var, her gün birkaç tanesi de halka arzlarla ilave oluyor. Bu yönüyle ve yeni çað söylemiyle de South Sea ve Mississippi balonlarýyla tam örtüþüyor. Brezilya'ya soba ihraç etmeye çalýþan firmayý hatýrlayýn!
-Bu süper þirketler ve piyasa deðerleri döneminin nötürleyicisi olarak ABD'nin 40 trilyon$'a koþan borçlarýný, bu devasa borcun jeopolitik ve siyasi sonuçlarýný hatýrlattým. Teknoloji devlerinin ve kripto piyasasýnýn toplam büyüklüðü dünyadaki hiçbir þeyle mukayese edilemez, ABD borcu hariç. Teknoloji ve ABD borçlarý arasýnda refleksiv, kendini besleyen bir iliþki var aslýnda. Süreç ABD'ye dýþ sermaye akýmlarýný da kapsýyor ve bu haliyle ihtiyaç duyulan mega boyutta likidite akýmý saðlanýyor ancak bu durum ABD içinde ve dýþýndaki tüm taraflar arasýnda dengesizliðe baðlý hoþnutsuzluðu artýrýyor, iþte aradýðýmýz nihai son nokta burasý.
-Sonuca gelmeden, taraflardan en önemlisi olan ABD halký için bir paragraf açalým. Teknoloji patronlarýnýn servetleri onlarca kat artýp yüzlerce milyar$'a ulaþtý. Teknoloji yöneticileri, çalýþanlar, yatýrýmcýlar vs. hepsi büyük bir servet patlamasýyla ödüllendirilirken ABD'de sabit ücretlerde en ufak deðiþiklik olmadý. Trump'ýn baþarýsý bu hoþnutsuzluða dayalýydý ama o konuyu kolay yoldan halletmeye çalýþýyor, diðer ülkelere karþý düþmanca duygularý kýþkýrtarak. Süper zenginlerden vergi almak yerine zaten çok mütevazi durumdaki Federal Bütçeyi týrpanlama hatasýný yapýyor ve ilave gümrük vergileriyle üç kuruþ için büyük risklerin tohumlarýný ekiyor. Bizim en büyük risk dediðimiz Enflasyonu azdýracak saçma politikalarý halk nezdinde bile karþýlýk görmüyor.

Peki gerçek tehdit nereden geliyor?
Özetlemeye çalýþtýðým durumdan benim çýkardýðým nihai sonuç, ABD kaynaklý siyasi risklerin, içinde bulunduðumuz sürecin sonu bakýmýndan belirleyici olacaðý ihtimalinin, açýk ara birinci sýrada olduðudur. Bunun uzun bir zamana yayýlacaðýný da düþünmüyorum. Þirketler deðerlerini haklý çýkaracak kazançlar elde edebilir, deðiþim karþý konulamaz boyutta olabilir ve dünyanýn geri kalaný da kýblesini bu þirketlere çevirebilir ama ortada çok büyük toplumsal, siyasal, vergisel, duygusal, finansal dengesizlik var bu risk kimsenin matematiksel formüllerle tanýmlayabileceði türden deðil. Büyük buhranýn bile nedeni üzerinde tam bir fikir birliði kurulmadý. Öte yandan bu, dünyanýn sonu da deðil. ABD 1920'lerde teknolojik bir zýplama ile borsasýný þahlandýrýrken Avrupa buhran sürecindeydi, Asya'da ise Japonya kaynaklý askeri riskler had safhadaydý. Bugün de benzer dengesizlikler mevcut.

[deva-i dert]

ABD teknoloji hisseleri balonunu konuþurken sn. deva-i dert'in deðerli görüþlerinden çok faydalandýk. Þimdi ben onun yazýsýný kýsaltarak ve kendi görüþlerimi ekleyerek özet yapayým;

-Teknoloji anlatýsý'nýn piyasa psikolojisini domine etmesi.
-Aþýrý likidite ve ucuz finansman döneminden doðan bir risk iþtahý.
-2023 ve sonrasý Fed'in sýkýlaþtýrma politikasýna baþlamasýna raðmen devam eden süreç için yatýrýmcý davranýþlarýnýn tamamen deðiþmesinin, pskolojik bir destek saðladýðýný tespit etmiþ, ben burada sürü beklentisinin aksi yönünde hareket eðilimini ve finansal varlýklara çok geniþ bir kitleden gelen aþýrý ilginin etkilerini de ekleyebilirim.
-Fiyat/Kazanç oranlarýnýn borsalarý sürükleyen þirketlerde rasyonelliðin ötesine geçmesi. Buna cevaben teknoloji devlerinin artýk gerçek nakit ürettiðini, muazzam serbest nakit akýþý oluþturduðunu not düþmüþ. Bu yönüyle ele alýndýðýnda mevcut durumu 2000'deki teknoloji balonu deðil de 18. yüzyýldaki South Sea ve Mississippi balonlarýyla karþýlaþtýrmak gerekiyor.
- Yeni çað hastalýðý olarak bilinen yatýrýmcý davranýþý ve sürü psikolojisine deðinilmiþ. "Yapay zekâ ve bununla ilintili yatýrýmlarýnýn artýk reel altyapýya dönüþüyor olmasý, veri merkezleri, GPU'lar, enerji yatýrýmlarý, yazýlým otomasyonu gerçek fiziki yatýrýmlar sayesinde hikâye reel ekonomiye entegre olmuþ. Ayrýca dotcom bubble'ýndan farklý olarak internetin verimlilik etkisi þu anda bile yazýlým üretkenliðini ve veri iþleme hýzýný artýrýyor. Ben bunda piyasanýn hiç de haksýz olmadýðýný düþünüyorum. Yeni çað söylemi bir hata deðildir ancak sadece deðiþim gerçeðine dayanarak yapýlan yatýrýmlar, getiri vadesine iliþkin detaylarý (zaman) göz ardý ettiðinden bir süreliðine hayal kýrýklýðý yaratacaktýr, özellikle de maliyeti çok yüksek olanlar için. Burada getiriler hýzla yükseldiðine göre yatýrýmlarýn geri dönüþ vadeleri için çok endiþelenmeye gerek yok denebilir mi?
-Klasik yatýrým tarzlarýnýn terkedildiðini ve momentum yatýrýmcýlýðýna ciddi bir kayýþ olduðunu görüyoruz, bu yüksek getiri beklentisine dayalý bir durum aslýnda. Teknoloji hisseleri veya kripto paralarýn getirileri temel karþýlaþtýrma ölçütü haline geldiðinden diðer tüm varlýklara yatýrým yapanlar da uzun vadeli deðer kavramý yerine kýsa süreli sonuçlara odaklý momentumu yüksek olabilecek araçlara yýðýlýyor. Esasen burada politik kökenli bir durum da oluþuyor, onu yazýnýn sonuna býraktým.
-Sermaye daðýlýmý daha yoðunlaþmýþ durumda demiþ deva-i dert, aslýnda bu göreceli bir durum. Hiç gelir üretemeyen yeni bir teknoloji þirketinin on milyar dolar deðerine çýkmasý ve yüksek hacimle iþlem görmesi de muhteþem 7'lerden farklý bir durum deðil ve bu tip, geleceðin parlak giriþimleri olarak pazarlanan hisselere yoðun ilgi var, her gün birkaç tanesi de halka arzlarla ilave oluyor. Bu yönüyle ve yeni çað söylemiyle de South Sea ve Mississippi balonlarýyla tam örtüþüyor. Brezilya'ya soba ihraç etmeye çalýþan firmayý hatýrlayýn!
-Bu süper þirketler ve piyasa deðerleri döneminin nötürleyicisi olarak ABD'nin 40 trilyon$'a koþan borçlarýný, bu devasa borcun jeopolitik ve siyasi sonuçlarýný hatýrlattým. Teknoloji devlerinin ve kripto piyasasýnýn toplam büyüklüðü dünyadaki hiçbir þeyle mukayese edilemez, ABD borcu hariç. Teknoloji ve ABD borçlarý arasýnda refleksiv, kendini besleyen bir iliþki var aslýnda. Süreç ABD'ye dýþ sermaye akýmlarýný da kapsýyor ve bu haliyle ihtiyaç duyulan mega boyutta likidite akýmý saðlanýyor ancak bu durum ABD içinde ve dýþýndaki tüm taraflar arasýnda dengesizliðe baðlý hoþnutsuzluðu artýrýyor, iþte aradýðýmýz nihai son nokta burasý.
-Sonuca gelmeden, taraflardan en önemlisi olan ABD halký için bir paragraf açalým. Teknoloji patronlarýnýn servetleri onlarca kat artýp yüzlerce milyar$'a ulaþtý. Teknoloji yöneticileri, çalýþanlar, yatýrýmcýlar vs. hepsi büyük bir servet patlamasýyla ödüllendirilirken ABD'de sabit ücretlerde en ufak deðiþiklik olmadý. Trump'ýn baþarýsý bu hoþnutsuzluða dayalýydý ama o konuyu kolay yoldan halletmeye çalýþýyor, diðer ülkelere karþý düþmanca duygularý kýþkýrtarak. Süper zenginlerden vergi almak yerine zaten çok mütevazi durumdaki Federal Bütçeyi týrpanlama hatasýný yapýyor ve ilave gümrük vergileriyle üç kuruþ için büyük risklerin tohumlarýný ekiyor. Bizim en büyük risk dediðimiz Enflasyonu azdýracak saçma politikalarý halk nezdinde bile karþýlýk görmüyor.

Peki gerçek tehdit nereden geliyor?
Özetlemeye çalýþtýðým durumdan benim çýkardýðým nihai sonuç, ABD kaynaklý siyasi risklerin, içinde bulunduðumuz sürecin sonu bakýmýndan belirleyici olacaðý ihtimalinin, açýk ara birinci sýrada olduðudur. Bunun uzun bir zamana yayýlacaðýný da düþünmüyorum. Þirketler deðerlerini haklý çýkaracak kazançlar elde edebilir, deðiþim karþý konulamaz boyutta olabilir ve dünyanýn geri kalaný da kýblesini bu þirketlere çevirebilir ama ortada çok büyük toplumsal, siyasal, vergisel, duygusal, finansal dengesizlik var bu risk kimsenin matematiksel formüllerle tanýmlayabileceði türden deðil. Büyük buhranýn bile nedeni üzerinde tam bir fikir birliði kurulmadý. Öte yandan bu, dünyanýn sonu da deðil. ABD 1920'lerde teknolojik bir zýplama ile borsasýný þahlandýrýrken Avrupa buhran sürecindeydi, Asya'da ise Japonya kaynaklý askeri riskler had safhadaydý. Bugün de benzer dengesizlikler mevcut.

Analizinize, makro bakýþ açýnýza ve kurduðunuz paralleliklere þapka çýkarýyorum. Daha önceki yazýlarýnýzda da dikkatimi çeken bir husus var: Özellikle teknoloji endeksli þirketlerin öncülüðünde þiþen borsalar ve bunun bir þekilde doðrudan veya dolaylý olarak ortaya çýkardýðý likidite ile ABD borçlarý arasýnda köprüler kuruyorsunuz. Toplumsal hoþnutsuzluklara sebep olan tüm nedenler (vergi adaletsizliði, gelir daðýlýmýndaki dengesizlikler, sosyal patlamaya neden olabilecek göçmen politikalarý, finans piyasalarýndaki dengesizlikler, vb.) bir tarafa býrakýlýp her geçen gün büyümeye devam eden kamu borçlarýnýn bir þekilde bu yöntemle finanse edilmeye çalýþýldýðýný mý ima ediyorsunuz? Eðer kastettiðiniz bu ise, finansal piyasalar aracýlýðýyla artan bu likidite ile borç çevrimi arasýnda nasýl bir formul bulunmaya çalýþýlýyor? Bu konuyu biraz detaylandýrmanýzý rica edeceðim.

Saygýlar.

[yelpaze]

Sn. deva-i dert sorunuza cevap olarak teknoloji balonunu analizimize yeni boyutlar katmamýz gerekecek. Akademisyenlerin balon patladýktan sonra, kitap olarak yazmak için birbirleriyle yarýþa girecekleri konularý biz sýnýrlý kapasitemizle, gerçekleþmeden önce tahmin etmeye çalýþýyoruz. 3. dünya savaþý deyip kolay yoldan sýyrýlamýyoruz çünkü bizler tahminlerimize para yatýrýyoruz. Çok boyutlu bu konuyu nihai bir sonuca baðlayabileceðimden de emin deðilim ama sonra bir özet yapacaðým.

1- Ekonomistler enflasyon, istihdam, bütçe, cari denge, para politikalarý konu baþlýklarýnda konuþur. Faiz oranlarý ve kurlar da toplam durumu gösteren ibreler olarak kabul görür yani sonuç... Ekonomistler borsacý olmadýðýndan, borsacýlar da ekonomist olmadýðýndan hep ortada kalan bir konu var; KREDÝ-ÝPOTEK iliþkisi. Kredi ekonomide binlerce yýldýr 1 numaralý belirleyici güçtür ve faizle ölçülür ama herkesin ýsrarla unuttuðu þey ÝPOTEKTÝR. Hiç bu kelimeyi aðzýna alan uzman görüyor musunuz? Halbuki kredi ipotek karþýlýðý verilir. Kredi ekonomide aktivitelerin öne çekilmesi ve büyütülmesi görevini görür, aksi halde arz ve talep zaten dengededir ve finans piyasalarýna gerek yoktur. Bizim açýmýzdan en belirleyici güç krediyse onun varlýðý da ipoteðe baðlýdýr. Ýpoteðin deðeri artarsa size ek kredi limit tanýmlanýr ve ekonomi daha da büyür ama aksi durumda siz ilave ipotek vermek durumundasýnýz. Panik büyükse krediyi tamamen kapatmanýz gerekir ki finansal krizlerde hisse fiyatlarýnýn çok hýzlý ve derin düþmesinin sebebi bence likidite kurumasý deðil ipotek deðerlerinin hýzla düþmesidir. Bu durum kartopu etkisi yapar. Likidite kurumasý psikolojik bir sonuçtur ve finansal krizler tarihine bakarsanýz krizlerin baþlangýcýnda, en üst mertebede yapýlan haftasonu toplantýlarýyla hemen çözülebilir ama güven kaybýna baðlý ipotek deðer kayýplarýnýn varlýk fiyatlarýný aþaðý çekmesi zamanla çözülebilir.

ABD'nin 38 Trilyon$'a ulaþan ve federal hükümetin kapalý olduðu son birkaç günde bile 100 milyar artan borcunun ipoteði yani dayanaðý nedir? Bu düzen nasýl ayakta durabiliyor? ABD borcunun 20 trilyon$'ýný ülkenin genel borçlanma kapasitesiyle veya dünya hakimiyetiyle açýklayabiliriz ama geri kalaný için 20 trilyon$'lýk bir kütle bulmamýz lazým. ABD devlet tahvillerine ilgi azalýyorken (son 1 yýlda sadece %8 büyüdü, 9,1 trilyon$ oldu) ülkenin borcunu dengeleyebilecek ve ABD'ye para giriþini saðlayabilecek, ileri vadeli bir ipotek varlýða ihtiyaç var. Aksi halde ABD borcuyla orantýlý olarak bastýðý paralarý yurtdýþýna transfer edemeyecek, yurtiçindeki paranýn spekülasyon seven kýsmý da borsa yerine tüketime kayarak enflasyonu artýracak. Teknoloji hisseleri likiditeyi finansal varlýða çevirip, federal borcun ipoteði olmasý amacýna çok uygun. Gelecek beklentilerine baðlý olarak deðer artýþlarý ABD'nin borçlanma temposuyla uyumlu, kripto piyasasý dahil toplam deðerleri de ipotek olarak ihtiyaç duyulan tutarlarla örtüþüyor ayrýca yurtdýþý yatýrýmcýlarýn da ilgisini çok çektiðinden dýþardan para giriþini saðlayacak nitelikte. Pek konuþulmayan ama çok þiddetli 1908 krizi öncesinde Avrupa ve Ýngiltere'den ABD'ye gemilerle altýn taþýndýðýný biliyoruz, 1929 krizi öncesinde Avrupa ve Ýngiltere durgunluk halindeydi ve para ABD'ye akýyordu. ABD ise teknoloji ve sanayideki devrimci yenilikleri sayesinde artan varlýk fiyatlarýnýn mantýklý olduðuna inanýyor olmalý ama diðer yerlerdeki aþýrý dengesizliklerin de kendine dönebileceðini ve kendi yarattýðý aþýrý dengesiz düzeni riske edebileceðini hiç hesaba katmýyordu.

2-Enflasyon bu sürecin kilit noktasý olabilir mi? 2008'de 900 milyar$ olan para arzýnýn 2019'a kadar 4,5-5 trilyon$'a geniþletildiðini biliyoruz. ABD 2008 krizine müdahale amacýyla para arzýný artýrdýðýnda bu paralar tahvil olarak yurtdýþýna çýktý veya bankalara tahsis edildi, bankalar da likiditeyi ABD veya geliþmekte olan ülkelerde kýsa vadeli finansal yatýrýmlarla gayrimenkule yönlendirdi böylece para bolluðu ülkede enflasyona neden olmadý ancak varlýk fiyatlarý yükseldi. 2020 pandemi sonrasý 9 trilyon$'ý aþan para arzýnda ise halka direkt kaynak aktarýldýðýndan enflasyonu tetikledi. Son yýllarda ABD tahvillerine olan ilginin azalmasý da parayý dýþarý yönlendirmekte zorlandýklarýnýn göstergesi. Nihai durumda, ABD'de menkul ve gayrimenkuller çok deðerli, halkýn ve finans kurumlarýnýn elinde çok para var ve bu paranýn dýþ yatýrýmlara yönelebileceði global koþullar mevcut deðil. Enflasyonun beklenmeyen bir biçimde yükselmesi bu süreci, borçlarýn maliyeti ve bunun siyasi sonuçlarý bakýmýndan tehdit ediyor. Kendini besleyen global bir mekanizmadan söz ediyoruz aslýnda. Ýþlerin yolunda gitmediði yerlerden ABD'ye akan finansal yatýrýmlar bir güç deðil korkutucu derecede risk kaynaðý. Para ABD'nin içinden ve dýþýndan son derece riskli bir kaç araca yýðýlýyor, mantýklýymýþ gibi pazarlanan gerekçeleri zaten tartýþmýþtýk ama bir kez daha insani zayýflýklar bu yazýda belirttiðim gerçekleri gözardý ediyor.

Sorunuza gelince; Öncelikle borsalar olarak deðil 10 civarý teknoloji hissesi ve kriptolara odaklý bir boyuta indirgedik. 40 trilyon$'a koþan ABD borcu gibi kritik bir konuda tahvil piyasasý veya askeri güç kavramlarý yetersiz kaldýðýndan teknoloji devrimi veya yeni çað söylemine uyan bir gurup yeni ipotek seçilmiþ gözüküyor. Kastettiðim bu varlýklarýn deðerleri, popülaritesi, dýþ sermaye çekmesi, volatilitesi, beklentileri bakýmýndan ABD borçlarýnýn aþýrýlýðý temsil eden kýsmýna bir ipotek rolüne bürünmesi. Ancak nakit akýþý veya getiri bakýmýndan borcun karþýlýðý olacak güçte deðiller, ayrýca fiyat oynaklýðý tahvilden çok daha fazla yani borçla ipotek eþleþmiyor, belki de aradýðýmýz uyumsuzluk bu noktadýr? Borç finanse edilmiyor, gelecek beklentilerine çýpalanýyor. Bir yanda sabit faiz gideri ve ana para geri ödemeleri olan devlet borcu diðer yanda yarýn ne olacaðý belli olmayan kýrýlgan teknoloji varlýklarýnýn piyasa deðeri!!! Ýpotek yani piyasa deðerleri çok hýzlý düþebilir ama borç o hýzda küçülemez, iþte size beklenen finansal krizde varlýk deðerlerini gereðinden fazla düþürebilecek risk unsuru. TH hoca zamanlama bakýmýndan geniþ bir aralýk vermiþ, belki ABD'nin gücü onu sürdürülebilirliðe ikna etmiþtir ama ben yukarýdaki çýkarýmlara bakarak kýsa bir sürede risklerin realize olacaðýný düþünüyorum. Burada en önemli nokta bir kriz beklemek deðil, düþüþün boyutunu tahmin edebilmektir. 2008 krizinin dibine kadar beklemekle yarý yolda düzeltmenin bittiðine inanmak gibi... Dibi görebilmek için sorunlarý iyi anlamak gerekiyor.

Þu detaya da dikkatinizi çekmek istiyorum. Teknoloji ve kripto devrimi ile Avrupa gibi yerlerde görülen durgunluk sayesinde ABD'ye yönelen sermaye akýmlarýyla ABD içinde yaratýlan likiditenin teknolojik finansal araçlara ilgisi, muhasebesel bir sonuç olarak da ABD'nin borcunu artýrýyor, sonuçta ödünç para pasif hesabýna yazýlýr. Bu durumda bile ipotek uyumsuzluðundan ve enflasyondan kaynaklanacak riskler deðiþmez. 4-5 trilyon$'lýk hisseleri ne kadar parlatýrsanýz parlatýn borsanýn doðasýnda yüksek volatilite olduðu gerçeði hep akýllardadýr. Herþey iyi gözükse dahi derin kar realizasyonlarý kaçýnýlmazdýr. Bunun büyük bir krize dönüþmesi ise enflasyon ve buna göre belirlenen faiz oranlarýyla alakalý. Teknoloji hisseleri düzeltme yaptýðýnda bu durum enflasyon veya güven kaybý nedeniyle faizlerde sýçramaya neden olursa konu çok farklý yerlere gidebilir. Belki de altýn rallisini besleyen korku da, ortaya çýkabilecek bir kaosta güvenli limanýn neresi olacaðýný bilememektir? Normalde bir kitap halinde çalýþýlmasý gereken konularý paragraflara özetlemeye çalýþtýðýmý hatýrlatayým

[TRENDHOUND]

Böyle sonu gelmeyen ard arda yorumlarý hiç atlamadan baþtan sona okuyabilen varsa helal olsun, ben beceremiyorum. Ayni zamanda bu yorumlarý yazanlara da helal olsun, bu kadar emek veriyorlar kafa patlatýyorlar.😊

[yelpaze]

Tamam, daha pratik olalým.
-1932 dibi, 1938 ve 1942 savaþ yýllarý düþüþleri.
-1973-74, 1. petrol þoku. 1978-80 yüksek enflasyonla görülen reel dip.
-1987 derin trübülansý, 1993, 1. körfez savaþý düþüþü, 1997 Asya krizi ve 1998 LGTM vakasýnda ara düzeltme
-2000 teknoloji balonu inflaký ve 11 Eylül 2001 vakasý sonrasýnda 2002 sonuna kadar devam eden süreç, 2006 ara düzeltmesi.
-2008-2009 krizi / 2013 ara dalgasý. FED'in gevþek para politikasýndan çýkacaðýz imasý bile yetmiþti piyasalara.
-2015-2016 emtia fiyatlarý, emtia ve sanayi hisseleri çöküþü ile AB'yi derinden etkileyen Yunanistan krizi
-2018 Christmas düzeltmesi ve 2020 pandemi, þok ara dalgasý.
-2023 ara düzeltmesi bence IPO yoðunluðundan oldu ama tüm dünya faiz artýrýmý demiþti. Ýlerleyen yýllarda yüksek faize raðmen borsalar ralliye devam etti.

[yelpaze]

18-10-2025 tarihli postlarýmýz, Altýn'ýn tarihi zirvesinden sadece bir gün önce. Bakalým herkesin düþündüðü gibi yükseliþ devam edecek mi? Altýnýn çoðu merkez bankalarýnda istiflendiðinden ve madenlerin de gene bu kurumlarla kredi-altýn þeklinde çalýþtýðý göz önüne alýndýðýnda basit düþünmekte sakýnca görmüyorum.

Dünyanýn heryerinde daha doðrusu doðu medeniyetlerinde kuyumcularýn önünde kalabalýklar oluþuyor. Kimi almak kimi izlemek için duruyor. Altýn alanlar borsacýlara benzemez, fiyat yükseldi diye elden çýkarmaya çok istekli deðillerdir sanýrým. Çoðu 10 yýl sonrayý öngörerek tutma taraftarýdýr. Rezervin %75 ini tutan merkez bankalarý da fiyata duyarlý davranmýyorlar ayrýca kararlarý bürokratik bir süreç nedeniyle aylar içinde ortaya çýkýyor. Altýnýn bu haliyle hem mücevherat hem saklama amaçlý dolaþým hýzý çok yavaþlar. Fiyatta belirleyici olacak önemli faktörlerden biri dolaþým hýzý.

Bu altýn çýlgýnlýðý hayra alamet deðil. Þu aþamadan sonra uzak durmak gerekir diye düþünüyorum. Dolarýn, altýn karþýsýnda bu kadar erimesi, rezerv para olma gücünü daha da hýrpalar. Eðer söylendiði gibi dijital para gibi baþka bir oluþuma gidip, elindeki altýnlarý yüksek fiyattan satýp, borç azaltma gibi bir manipülasyon düþünüyorlarsa daha da dikkatli olmak gerekir.

[deva-i dert]

Sn. deva-i dert sorunuza cevap olarak teknoloji balonunu analizimize yeni boyutlar katmamýz gerekecek. Akademisyenlerin balon patladýktan sonra, kitap olarak yazmak için birbirleriyle yarýþa girecekleri konularý biz sýnýrlý kapasitemizle, gerçekleþmeden önce tahmin etmeye çalýþýyoruz. 3. dünya savaþý deyip kolay yoldan sýyrýlamýyoruz çünkü bizler tahminlerimize para yatýrýyoruz. Çok boyutlu bu konuyu nihai bir sonuca baðlayabileceðimden de emin deðilim ama sonra bir özet yapacaðým.

1- Ekonomistler enflasyon, istihdam, bütçe, cari denge, para politikalarý konu baþlýklarýnda konuþur. Faiz oranlarý ve kurlar da toplam durumu gösteren ibreler olarak kabul görür yani sonuç... Ekonomistler borsacý olmadýðýndan, borsacýlar da ekonomist olmadýðýndan hep ortada kalan bir konu var; KREDÝ-ÝPOTEK iliþkisi. Kredi ekonomide binlerce yýldýr 1 numaralý belirleyici güçtür ve faizle ölçülür ama herkesin ýsrarla unuttuðu þey ÝPOTEKTÝR. Hiç bu kelimeyi aðzýna alan uzman görüyor musunuz? Halbuki kredi ipotek karþýlýðý verilir. Kredi ekonomide aktivitelerin öne çekilmesi ve büyütülmesi görevini görür, aksi halde arz ve talep zaten dengededir ve finans piyasalarýna gerek yoktur. Bizim açýmýzdan en belirleyici güç krediyse onun varlýðý da ipoteðe baðlýdýr. Ýpoteðin deðeri artarsa size ek kredi limit tanýmlanýr ve ekonomi daha da büyür ama aksi durumda siz ilave ipotek vermek durumundasýnýz. Panik büyükse krediyi tamamen kapatmanýz gerekir ki finansal krizlerde hisse fiyatlarýnýn çok hýzlý ve derin düþmesinin sebebi bence likidite kurumasý deðil ipotek deðerlerinin hýzla düþmesidir. Bu durum kartopu etkisi yapar. Likidite kurumasý psikolojik bir sonuçtur ve finansal krizler tarihine bakarsanýz krizlerin baþlangýcýnda, en üst mertebede yapýlan haftasonu toplantýlarýyla hemen çözülebilir ama güven kaybýna baðlý ipotek deðer kayýplarýnýn varlýk fiyatlarýný aþaðý çekmesi zamanla çözülebilir.

ABD'nin 38 Trilyon$'a ulaþan ve federal hükümetin kapalý olduðu son birkaç günde bile 100 milyar artan borcunun ipoteði yani dayanaðý nedir? Bu düzen nasýl ayakta durabiliyor? ABD borcunun 20 trilyon$'ýný ülkenin genel borçlanma kapasitesiyle veya dünya hakimiyetiyle açýklayabiliriz ama geri kalaný için 20 trilyon$'lýk bir kütle bulmamýz lazým. ABD devlet tahvillerine ilgi azalýyorken (son 1 yýlda sadece %8 büyüdü, 9,1 trilyon$ oldu) ülkenin borcunu dengeleyebilecek ve ABD'ye para giriþini saðlayabilecek, ileri vadeli bir ipotek varlýða ihtiyaç var. Aksi halde ABD borcuyla orantýlý olarak bastýðý paralarý yurtdýþýna transfer edemeyecek, yurtiçindeki paranýn spekülasyon seven kýsmý da borsa yerine tüketime kayarak enflasyonu artýracak. Teknoloji hisseleri likiditeyi finansal varlýða çevirip, federal borcun ipoteði olmasý amacýna çok uygun. Gelecek beklentilerine baðlý olarak deðer artýþlarý ABD'nin borçlanma temposuyla uyumlu, kripto piyasasý dahil toplam deðerleri de ipotek olarak ihtiyaç duyulan tutarlarla örtüþüyor ayrýca yurtdýþý yatýrýmcýlarýn da ilgisini çok çektiðinden dýþardan para giriþini saðlayacak nitelikte. Pek konuþulmayan ama çok þiddetli 1908 krizi öncesinde Avrupa ve Ýngiltere'den ABD'ye gemilerle altýn taþýndýðýný biliyoruz, 1929 krizi öncesinde Avrupa ve Ýngiltere durgunluk halindeydi ve para ABD'ye akýyordu. ABD ise teknoloji ve sanayideki devrimci yenilikleri sayesinde artan varlýk fiyatlarýnýn mantýklý olduðuna inanýyor olmalý ama diðer yerlerdeki aþýrý dengesizliklerin de kendine dönebileceðini ve kendi yarattýðý aþýrý dengesiz düzeni riske edebileceðini hiç hesaba katmýyordu.

2-Enflasyon bu sürecin kilit noktasý olabilir mi? 2008'de 900 milyar$ olan para arzýnýn 2019'a kadar 4,5-5 trilyon$'a geniþletildiðini biliyoruz. ABD 2008 krizine müdahale amacýyla para arzýný artýrdýðýnda bu paralar tahvil olarak yurtdýþýna çýktý veya bankalara tahsis edildi, bankalar da likiditeyi ABD veya geliþmekte olan ülkelerde kýsa vadeli finansal yatýrýmlarla gayrimenkule yönlendirdi böylece para bolluðu ülkede enflasyona neden olmadý ancak varlýk fiyatlarý yükseldi. 2020 pandemi sonrasý 9 trilyon$'ý aþan para arzýnda ise halka direkt kaynak aktarýldýðýndan enflasyonu tetikledi. Son yýllarda ABD tahvillerine olan ilginin azalmasý da parayý dýþarý yönlendirmekte zorlandýklarýnýn göstergesi. Nihai durumda, ABD'de menkul ve gayrimenkuller çok deðerli, halkýn ve finans kurumlarýnýn elinde çok para var ve bu paranýn dýþ yatýrýmlara yönelebileceði global koþullar mevcut deðil. Enflasyonun beklenmeyen bir biçimde yükselmesi bu süreci, borçlarýn maliyeti ve bunun siyasi sonuçlarý bakýmýndan tehdit ediyor. Kendini besleyen global bir mekanizmadan söz ediyoruz aslýnda. Ýþlerin yolunda gitmediði yerlerden ABD'ye akan finansal yatýrýmlar bir güç deðil korkutucu derecede risk kaynaðý. Para ABD'nin içinden ve dýþýndan son derece riskli bir kaç araca yýðýlýyor, mantýklýymýþ gibi pazarlanan gerekçeleri zaten tartýþmýþtýk ama bir kez daha insani zayýflýklar bu yazýda belirttiðim gerçekleri gözardý ediyor.

Sorunuza gelince; Öncelikle borsalar olarak deðil 10 civarý teknoloji hissesi ve kriptolara odaklý bir boyuta indirgedik. 40 trilyon$'a koþan ABD borcu gibi kritik bir konuda tahvil piyasasý veya askeri güç kavramlarý yetersiz kaldýðýndan teknoloji devrimi veya yeni çað söylemine uyan bir gurup yeni ipotek seçilmiþ gözüküyor. Kastettiðim bu varlýklarýn deðerleri, popülaritesi, dýþ sermaye çekmesi, volatilitesi, beklentileri bakýmýndan ABD borçlarýnýn aþýrýlýðý temsil eden kýsmýna bir ipotek rolüne bürünmesi. Ancak nakit akýþý veya getiri bakýmýndan borcun karþýlýðý olacak güçte deðiller, ayrýca fiyat oynaklýðý tahvilden çok daha fazla yani borçla ipotek eþleþmiyor, belki de aradýðýmýz uyumsuzluk bu noktadýr? Borç finanse edilmiyor, gelecek beklentilerine çýpalanýyor. Bir yanda sabit faiz gideri ve ana para geri ödemeleri olan devlet borcu diðer yanda yarýn ne olacaðý belli olmayan kýrýlgan teknoloji varlýklarýnýn piyasa deðeri!!! Ýpotek yani piyasa deðerleri çok hýzlý düþebilir ama borç o hýzda küçülemez, iþte size beklenen finansal krizde varlýk deðerlerini gereðinden fazla düþürebilecek risk unsuru. TH hoca zamanlama bakýmýndan geniþ bir aralýk vermiþ, belki ABD'nin gücü onu sürdürülebilirliðe ikna etmiþtir ama ben yukarýdaki çýkarýmlara bakarak kýsa bir sürede risklerin realize olacaðýný düþünüyorum. Burada en önemli nokta bir kriz beklemek deðil, düþüþün boyutunu tahmin edebilmektir. 2008 krizinin dibine kadar beklemekle yarý yolda düzeltmenin bittiðine inanmak gibi... Dibi görebilmek için sorunlarý iyi anlamak gerekiyor.

Þu detaya da dikkatinizi çekmek istiyorum. Teknoloji ve kripto devrimi ile Avrupa gibi yerlerde görülen durgunluk sayesinde ABD'ye yönelen sermaye akýmlarýyla ABD içinde yaratýlan likiditenin teknolojik finansal araçlara ilgisi, muhasebesel bir sonuç olarak da ABD'nin borcunu artýrýyor, sonuçta ödünç para pasif hesabýna yazýlýr. Bu durumda bile ipotek uyumsuzluðundan ve enflasyondan kaynaklanacak riskler deðiþmez. 4-5 trilyon$'lýk hisseleri ne kadar parlatýrsanýz parlatýn borsanýn doðasýnda yüksek volatilite olduðu gerçeði hep akýllardadýr. Herþey iyi gözükse dahi derin kar realizasyonlarý kaçýnýlmazdýr. Bunun büyük bir krize dönüþmesi ise enflasyon ve buna göre belirlenen faiz oranlarýyla alakalý. Teknoloji hisseleri düzeltme yaptýðýnda bu durum enflasyon veya güven kaybý nedeniyle faizlerde sýçramaya neden olursa konu çok farklý yerlere gidebilir. Belki de altýn rallisini besleyen korku da, ortaya çýkabilecek bir kaosta güvenli limanýn neresi olacaðýný bilememektir? Normalde bir kitap halinde çalýþýlmasý gereken konularý paragraflara özetlemeye çalýþtýðýmý hatýrlatayým

Bakýþ açýnýzý þöyle yorumluyorum:

Kredi geniþlemesinin sýnýrýný ipotek deðeri belirler. Ýpotek deðerleri düþtüðünde kredi daralýr; bu da varlýk fiyatlarýnda sert düþüþe yol açar. Finansal krizlerin asýl nedeni likidite deðil, ipotek deðerlerindeki çöküþtür. Likidite sýkýþýklýðý sadece psikolojik bir sonuçtur.

ABD Hazinesi devasa borçlanmasýný sürdürebilmek için küresel yatýrýmcý güvenine dayanýyor. Bu güvenin temelinde, "ABD ekonomisi güçlü, varlýklarý deðerli, dolarý tutmak güvenli" inancý yatýyor. ABD'nin tahvil ihraç ederken arkasýnda duran 'teminat hikayesi' eskiden altýndý, sonra ekonomik üretimdi, þimdi ise giderek teknoloji hisseleri ve finansal piyasa deðeri haline geldi. Yani ABD'nin borcu, doðrudan bir ipotekle deðil, aslýnda ülkenin varlýklarýnýn ve geleceðe dair beklentilerin deðeriyle teminat altýnda. Burada gerçek bir ipotekten bahsetmiyoruz; borçlanma kapasitesini taþýyan, güveni besleyen bir dayanaktan bahsediyoruz. Bu durumda ABD borcu artýk gerçek varlýklara deðil, gelecek hikâyelerine dayalý sanal ipoteklere yaslanýyor. Bunu 'beklenti teminatý' olarak tanýmlayabiliriz. Bu 'beklenti teminatý' zaman içinde finansal varlýklarýn (özellikle borsa ve teknoloji hisseleri) fiyatlarýyla özdeþleþmiþ durumda. Ancak bu 'geleceðe çýpalanmýþ borç sistemi' de maalesef sürdürülebilir deðil.

[yelpaze]

Teþekkürler özet için. Mümkün olduðunca uçtan uca kapalý bir analiz yapmaya çalýþalým ki zamanlama sorusu cevapsýz kalmasýn.