Borsa Felsefesi, Borsacý Kafasý.

[Salih Karakaya]

Dünya; (henüz Çin tarafý gücünü gösterecek, 2. kutbun merkezi olacak bir gösterisi olmasa da) tekrar 2 kutupla hale doðru evriliyor. 90'lý yýllardan sonra mutlak güç olarak tek baþýna hareket eden ve 2 kutupluluðun dengesinden dolayý gereðinden fazla fedai beslemek zorunda kalan ABD, bu kýsýtlamadan kurtulur kurtulmaz, küreselleþme adý altýnda þirketokrasi egemenliði kurarak, dünya ekonomisini tek merkezden kontrol ederek mutlu mesut yaþamakta idi. Rahatlýk, üretmeden, çalýþmadan keyif sürmek elbette bazý olumsuz sosyal ve sistemsel arýzalar da üretiyor. (Týpký zengin bir aile içinde sýnýrsýz ihtiyaç karþýlamanýn, sýnýrsýz hazsal doyumlarla yaþamanýn sonucu alýþkanlýklarý ve karakteri daðýlmýþ çocuklar yüzünden ailenin tüm varlýklarýný eritmesi gibi) Ucuz üretim üssü olarak kullandýklarý Çin beklenildiði gibi sonuç doðurmayýp, eðitimde ve üretimde saðlam alt yapýlar geliþtirip, beklenenin üstünde yol alýnca hesaplar alt üst oldu. Fark etmede de geç kaldýlar. Özellikle dolarýn egemenliðini bir ekonomik operasyon aracý olarak kullanmaya baþlayýnca elbette bunu her ülke çýplak olarak gördü. Tek merkezden takip edilen gerektiðinde cezalandýrýlan diðer ekonomiler ABD'nin egemenliðini kabul etmek zorunda kaldýlar. Elbette henüz pes etmeyen ülkelerde var. Sessizce Afrika ve Asya'da ekonomik baðýmlýlýklar kuran Çin'in kolay lokma olmayacaðý ortada. Bu durumda ABD; iþe kümenin elemanlarýný artýrmayý ve mecburi veya gönüllü küme baðlarýný kuvvetlendirerek, Çin'e yapacaðý ekonomik operasyonun etkisini artýrmasý gerektiðini bildiði için, iþe Rusya ile baþladý. AB'nin Rusya'ya olan enerji baðlarýný yok etti. Baðýmsýz davranma gücü olabilecek Alman ekonomisini hizaya getirdi. Merkel burada bir süre sorundu. Bir þekilde aþýldý ve Almanya'nýn baðýmsýz ekonomik güç olmasý kontrol altýna alýndý. Ýsrail eliyle, Ortadoðu'da ki Ýran egemenliði yok edildi. Bölge ülkelerinde mutlak biat saðlandý. Ýran büyük ihtimalle SSCB'nin 90'lý yýllardaki sonu gibi bir süreç yaþayacak. Buradan dönüþümü elbette bir Rusya gibi olacaðý beklenmez. Þimdi sýra Hindistan'da gibi. Afrika'da da cezalandýrmalar baþladý gibi gözüküyor.
Velhasýl sonuç olarak bu sýký kümeleþme çabasý iyi sonuç verirse Çin bu konuda Japonya gibi geri adým atmak zorunda kalabilir. Eðer Çin;
Brics bloðunu koruyabilir ve ekonomik yaptýrýmlara uzun süreli dayaným gösterirse, uzun vade de ABD'nin ekonomisi buna dayanamaz ve 3. dünya savaþý beklenebilir. Buradan bu kümeleþme sürecinde zaafiyet olarak deðerlendirilecek bir ekonomik krize müsade edilmeyecektir. Zaten mecburi birlikteliklere ceza ile, gönüllülere güvenlik þemsiyesinin bedeli olarak tarifelerle haracýný alýyor. Bu durumda tahvil satýþ paniði piyasaya býrakýlmaz. Kontrol edilir. Ne zamanki kümeleþmede çatlaklar baþlar ve kontrol edemediði durumlar oluþur, o zaman kusursuz fýrtýna beklenebilir. Ülkemiz yöneticileri de; ABD'ye sadakatlerini sundular, bedellerini ödemeye baþladýk. Bu durumda ülke ekonomisinde yýkýcý bir kriz beklenmez. Koþullar buna uygun olsa bile. Var olan aktörlerden daha kullanýþlýsýný bulamadýðý sürece bu bitiþi yavaþ ivme ile devam ettirir. Ortadoðu'da, Ýsrail'e yüklediði riski azalmak için Kürdistan oluþumunu hýzlandýracak gibi görünüyor. Buna da ülkenin tepki verecek dirayeti kalmayacak hale (belki de geldi) gelmesini bekler.
Sonuç olarak bahsettiðiniz ABD krizini ve ülkemizde olmasý muhtemel devülasyonu, nakit akýþ kýrýlýmýný bu açýdan da deðerlendirmek gerekir. Elbette bu yazdýklarýmý bir öðrencinin, öðretmenlerine verdiði tutarsýz ve hayal ürünü yorum olarak deðerlendirin. Amatörce kahve sohbeti. Bu konulardaki görüþlerinizi merak ettiðim için konu açmak istedim.

[yelpaze]

Teþekkürler fikirlerinizi paylaþtýðýnýz için sn. Salih Karakaya.
Ben BRICS'i bir alacaklýlar kulübü olarak görüyorum, ABD'den alacaklý olmalarý haricinde bunlarýn ortak yanlarý olmadýðý gibi kendi aralarýnda doðal düþman veya rakipler zaten. ABD tahvillerini tutan yabancýlar içinde Çin'in payý %30'dan %8'e ve Japonya'nýn %40'tan %13'e düþtüðüne göre, eðer haklýysam BRICS topluluðuna pek ihtiyaç kalmadý ve zamanla unutulacaktýr.

Kutuplu dünya konusu da pek net deðil. Geçen gün söylediðim gibi Rusya mevcut geleneksel silahlarýyla sonuca ulaþamadýðý için ufak çapta nükleer silah kullanýmýna giderse 1945'te baþlayan tek veya 2 kutuplu düzen yýkýlmýþ olacak zira bu silah artýk kullanýlýr hale geleceðinden Fransa, Hindistan, Ýsrail gibi nükleer güçler bir anda en üst lige çýkmýþ olacak. Tabi olaya sadece ekonomi olarak bakarsak Uzakdoðu kaçýnýlmaz bir üretim üssü olmanýn yanýsýra en büyük pazar olarak da dünyanýn aðýrlýk merkezine dönüþtü. Bunu dengeleyecek bir teknolojik zýplama AI ile baþarýlacak gibi de gözükmüyor, ben uzay yarýþýnda büyük bir hýzlanma bekliyorum. Ancak bu sayede batý dünyasý sahip olduðu entellektüel avantajý doðu dünyasýna karþý kullanabilir. Türkiye ile ilgili hiç bir haber veya resmi açýklamanýn benim nazarýmda deðeri yok. Ekonomi programýymýþ, kalkýnmaymýþ þuymuþ buymuþ... Ülke daha kaynak sorununu çözmemiþken enflasyon veya faiz tartýþýyor olunmasý tam bir kara komedi. Kaynak olmayýnca el koyma haberleri de hiç yadýrganmýyor insanlarca çünkü herkes biliyor durumu. Döviz kurlarý faizlerin gerisindeyse sonuçlarýný bu yýlki bilançolardan ve gelecek yýlýn kurumlar vergisi tahsilatlarýndan göreceðiz. Devalüasyon olursa enflasyonda yeni bir hýzlanmanýn suçlusu olacak ama problemlerin baþ nedeni kaynak sorunu, tek bakacaðýmýz nokta da bu.

[yelpaze]

Bazý þeyleri devlet yönetenlerin iyi anlamasý gerekiyor.
1980 yýlýnda ABD ve Ýngiltere aralarýnda Türkiye'nin de olduðu pek çok dýþa kapalý ekonomiyi liberalleþtirme ve uluslararasý pazarlara entegrasyona zorladý. Detaylarý bu baþlýðýn ilk sayfasýnda mevcut. Bazý istisnai ülkeler buna direndi ve hala direniyor ama SSCB'nin daðýlmasý sonrasý katýlanlarla birlikte tam global bir ticaret mekanizmasý oluþturuldu. Demek ki; global dünyanýn ortalamasýndan aþýrý derecede kopamazsýnýz, Afganistan, Suriye, Irak veya Myanmar gibi geliþime direnme, taþ devrinde yaþamaya çalýþma þansýnýz yok, mecbursunuz.

Dünya ekonomisinde aðýrlýk merkezi dijital teknoloji devi þirketlere kaydý, bunlar artýk ABD tahvil piyasasýndan da, hatta dünyadaki tüm borsalarýn toplam büyüklüðünden bile çok daha büyükler, ABD'ye akan ve ülke borcunu yükselten dýþ yatýrýmlar da bu þirketlere yapýlýyor. Dünyanýn en büyük piyasalarýndan biri haline gelen ve ABD halkýnýn geleceðini temsil eden endeks fonlarýnýn kaderi de dijital teknoloji devlerine baðlý, bunlar ancak tahvil piyasalarýnda görüldüðü kadar volatiliteye maruz kalmalýlar. Ýnsanlar bu durumun ne kadar ciddi olduðunun farkýnda deðil!!! Piyasa deðerleri 3-5 trilyon$'a ulaþan þirketler ile bunlara benzer daha küçük þirketlerin piyasa deðerlerinin çökmesi veya aþýr düþmesi gibi bir duruma tolerans gösterilemez ama bu muazzam deðerlerin dijital ekonomide sürdürülmesi de imkansýz.

Dijital ekonomi yer çekimsiz ortamda hareket ettiðinden daha önce hiç görülmeyen bir üssel büyüme potansiyeline sahip. Bir meta uygulamasýnýn çok ilgi görmesi güzel ama aylar içinde tüm dünya vatandaþlarýnýn eriþebilmesi piyasa deðerinin roket þeklinde hareket etmesini açýklýyor. Uygulamalar bir yana yeni bir Apple telefon cihazý bile haftalar içinde herkese ulaþtýrýlýyor. Bunlar kulaða harika gelse de sýnýrlara çok çabuk ulaþýlýyor. Muazzam dinamik bir ekonomi yapýsýna ulaþtýk ve bu hýza artýk kimse yetiþemiyor.

Elimizde 2 gerçek var;
1- Teknoloji devleri ABD'nin hatta dünyanýn kaderini ellerinde tutacak kadar deðerliler ve bu deðerler çok fazla gerileyemez.
2- Dijital teknolojiye dayalý bu deðerler kýsa sürede büyüme sýnýrlarýna ulaþýyor ve deðerlerini sorgulama aný çok çabuk geliyor. Bunlarýn büyümesini veya deðerlerini destekleyecek aksiyonlar alýnmalý.

Tüm ülkeler bu sürece bir þekilde ayak uydurmak zorunda zira pazar ihtiyacý var ve kendi kabuðuna çekilme hakký kimseye verilmeyecek. Yukarýdaki 2 çeliþkili madde bizi belli sonuçlara götürüyor. Dev þirketler artýk ülkelerinkine benzer imtiyazlar almalý veya ülkelerin bizzat kendilerini. Bu olmayacaksa bile çoðu ortadoðuda olan ilkel toplumlar bazý sonuçlarla yüzleþecekler. Bu durum 1980'lerin baþýndaki global ticaret kýsýtlarýnýn kaldýrýlmasýndan farklý deðil.

[enayada]

Bazý þeyleri devlet yönetenlerin iyi anlamasý gerekiyor.
1980 yýlýnda ABD ve Ýngiltere aralarýnda Türkiye'nin de olduðu pek çok dýþa kapalý ekonomiyi liberalleþtirme ve uluslararasý pazarlara entegrasyona zorladý. Detaylarý bu baþlýðýn ilk sayfasýnda mevcut. Bazý istisnai ülkeler buna direndi ve hala direniyor ama SSCB'nin daðýlmasý sonrasý katýlanlarla birlikte tam global bir ticaret mekanizmasý oluþturuldu. Demek ki; global dünyanýn ortalamasýndan aþýrý derecede kopamazsýnýz, Afganistan, Suriye, Irak veya Myanmar gibi geliþime direnme, taþ devrinde yaþamaya çalýþma þansýnýz yok, mecbursunuz.

Dünya ekonomisinde aðýrlýk merkezi dijital teknoloji devi þirketlere kaydý, bunlar artýk ABD tahvil piyasasýndan da, hatta dünyadaki tüm borsalarýn toplam büyüklüðünden bile çok daha büyükler, ABD'ye akan ve ülke borcunu yükselten dýþ yatýrýmlar da bu þirketlere yapýlýyor. Dünyanýn en büyük piyasalarýndan biri haline gelen ve ABD halkýnýn geleceðini temsil eden endeks fonlarýnýn kaderi de dijital teknoloji devlerine baðlý, bunlar ancak tahvil piyasalarýnda görüldüðü kadar volatiliteye maruz kalmalýlar. Ýnsanlar bu durumun ne kadar ciddi olduðunun farkýnda deðil!!! Piyasa deðerleri 3-5 trilyon$'a ulaþan þirketler ile bunlara benzer daha küçük þirketlerin piyasa deðerlerinin çökmesi veya aþýr düþmesi gibi bir duruma tolerans gösterilemez ama bu muazzam deðerlerin dijital ekonomide sürdürülmesi de imkansýz.

Dijital ekonomi yer çekimsiz ortamda hareket ettiðinden daha önce hiç görülmeyen bir üssel büyüme potansiyeline sahip. Bir meta uygulamasýnýn çok ilgi görmesi güzel ama aylar içinde tüm dünya vatandaþlarýnýn eriþebilmesi piyasa deðerinin roket þeklinde hareket etmesini açýklýyor. Uygulamalar bir yana yeni bir Apple telefon cihazý bile haftalar içinde herkese ulaþtýrýlýyor. Bunlar kulaða harika gelse de sýnýrlara çok çabuk ulaþýlýyor. Muazzam dinamik bir ekonomi yapýsýna ulaþtýk ve bu hýza artýk kimse yetiþemiyor.

Elimizde 2 gerçek var;
1- Teknoloji devleri ABD'nin hatta dünyanýn kaderini ellerinde tutacak kadar deðerliler ve bu deðerler çok fazla gerileyemez.
2- Dijital teknolojiye dayalý bu deðerler kýsa sürede büyüme sýnýrlarýna ulaþýyor ve deðerlerini sorgulama aný çok çabuk geliyor. Bunlarýn büyümesini veya deðerlerini destekleyecek aksiyonlar alýnmalý.

Tüm ülkeler bu sürece bir þekilde ayak uydurmak zorunda zira pazar ihtiyacý var ve kendi kabuðuna çekilme hakký kimseye verilmeyecek. Yukarýdaki 2 çeliþkili madde bizi belli sonuçlara götürüyor. Dev þirketler artýk ülkelerinkine benzer imtiyazlar almalý veya ülkelerin bizzat kendilerini. Bu olmayacaksa bile çoðu ortadoðuda olan ilkel toplumlar bazý sonuçlarla yüzleþecekler. Bu durum 1980'lerin baþýndaki global ticaret kýsýtlarýnýn kaldýrýlmasýndan farklý deðil.

Ýlkel?


Tapatalk kullanarak iPhone aracýlýðýyla gönderildi

[yelpaze]

Xerox'un ibretlik hikayesini pas geçmeyin, içinde önemli dersler var. Nokia veya Nortel gibi örneklerden oldukça farklý ve çarpýcý bir vaka.

17.000 kiþinin çalýþtýðý, teknolojinin en öncü firmasýnýn piyasa deðeri 380 milyon$!!! nakitlerini yakmýþ durumda, kýsacasý konkordato (Chapter11) sürecine girecek gibi muamele görüyor. Personel Computer (PC), Mouse, Ethernet, Lazer Yazýcýyý icat eden ve Windows benzeri bir yazýlýmý sunan firma. Düþünün ki; bunlarý yan iþ olarak baþarmýþlar, asýl iþleri printer ve printer leasing hizmetleri.

Xerox teknolojiyi asla ana iþ olarak görmedi ve tüm o muhteþem icatlarý yapan Ar-Ge þirketleri Xerox Park'ý bir kenara attýlar hep ama bunun için onlara kýzmaya kalkarsanýz zaten çok iyi giden ve dünyada öncü olduklarý printer iþini gösterebilirler size. Sonuçta bu da hakim olduklarý bir alan ve leasing ile kiralama seçeneði sayesinde son derece hýzlý büyümeyi baþarmýþ. Xerox yönetimi, onlarý iþ dünyasýnýn devleri arasýna sokan printer ve leasing iþleriyle meþgul olmak varken yenilikçiliðe çok önem vermedi zira orada büyüme olsa dahi ana faaliyetleriyle karþýlaþtýrýlamayacak ölçekte diye düþünüyorlardý. O sýrada Elon Musk Pay Pal denen son derece küçük bir pazara hitap eden ve devler ligiyle alakasý olamayacak bir iþle meþguldü ama geleceðe bakýþ açýsý olarak doðru yerdeydi. Ford gibi devleri bile çaresiz býrakacak bir geleceði öngörebilmiþti.

Demek ki; þirketlerin içindeki gizli deðerleri yatýrýmcý olarak fark etmeniz çok anlam ifade etmiyor. Yönetimin ve CEO'nun o deðerleri yatýrýmcýlarýn, þirketin, toplumun ve dünyanýn iyiliði için ortaya çýkarabilmesi gerekiyor. Bu örneði verdim çünkü dünyada bulabileceðiniz en önemli ve benzersiz gizli deðerlerden biri Xerox'un içindeydi. Bu þirket ayrý bir firma olarak faaliyette olsa Xerox'u geçerdi ama yönetim bunun yerine olan durumlarýný sürdürmekle meþgul oldu. Kötü yönetimin artýk önemli þirketlerin bile sonunu getirebilecek bir dönemde olduðumuzu da hatýrlatmak bakýmýndan önemli bir hikaye.

[yelpaze]

Net rakamlarý önümüzdeki ay baþýnda göreceðiz ama benim hesaplamalarýma göre BIST'in bu yýl, dolar bazýnda ilk 9 aylýk kar performansý geçen yýla benzer seviyede ancak döviz kurlarý üzerinde baský olduðuna dair tartýþmalara ayrý bir paragraf açmak gerekecek. Son 12 aylýk karlara göre hesaplanan F/K oranýmýz ise geçen yýldan %50 civarý yüksek. Hisse fiyatlarý yerinde saysa da F/K yükselmiþ. Ýlk 9 aylýk toplam net kar 856 milyar TL civarý gibi hesapladým. Finans sektörünün dominant olmasý dikkat çekici ve bir dengesizlik göstergesi.

2023 ilk çeyrek ile karþýlaþtýrýldýðýnda F/K %100 yüksek, temettü verimi ise %60 düþük gözüküyor. Ekonomist dergisinde gördüðüm kadarýyla borsanýn genel öz sermaye karlýlýðý da çok düþük, %9 civarý öte yandan net borçlarýn piyasa deðerine oraný da 2023 sonlarýnda %9 iken þu anda %16,2 gözüküyor.

[yelpaze]

Akademisyenler dahil piyasanýn çok basit bazý þeyleri bile karmaþýk hale getirip konunun özünü unuttuðunu görüyoruz.

1-Þimþek dönemiyle, IMF'siz bir standart para-ekonomi politikasý devreye alýndý.
a-Baþlangýç için taze dýþ kaynak ihtiyacýnýn ve
b-Para politikasýnýn maliye politikasýyla desteklenmesi gerekliliðinin herkes farkýndaydý.
2-Arjantin'in IMF programýna bakarak ben ihtiyaç alt sýnýrýný 50 milyar$ olarak düþündüm, Þimþek de ayný günlerde Körfezden 50 milyar$ beklediðini söyledi ama bir IMF programý olmadýðýndan uzun vadeli dýþ kaynak asla bulunamadý.
3-Hükümet parasal politikalara destek olacak tasarruf ve küçülme adýmlarýný devlet bütçesinde atmadý. Özel Sektör aktivitesi krediler yoluyla, yerel yönetimler siyasi yollardan daraltýldý sadece.
4-Dýþ kaynak sorununu saðlýklý yollardan çözemeyen ekonomi yönetimi Swap kanalýyla, Ýngiliz bankerlerin TL'ye 50 milyar$'a yakýn bir miktarda sýcak para yatýrmasýný saðladý. Esasen bu 50 milyar$ zaten TCMB'nin 62 milyar$ net rezervi denen para kadar bir meblað.
5-Sýcak para sadece kýsa vadeli yüksek faiz kazancý taahhüdüyle gelmiþ oldu ve TCMB net rezervi de aslýnda bu paranýn çýkýþ günü akçesi gibi gözüküyor insanlara.

Asýl soru þu; Swap kanallý, kur garantili 50 milyar$ sýcak sermayenin fonladýðý bu sistemin sýnýrlarý neresi?
Enflasyon kesinlikle deðil bence çünkü halk bile enflasyona düþük derecede duyarlýlýk gösteriyor. Türkiye'deki enflasyonu Bangladeþ'te veya Kamboçya'da bir iþ adamýna, patrona söyleyin ve tepkisini izleyin!!! Ben yaptým...
Sýnýrlarýmýz Sanayi üretim, yatýrým ve istihdam dengesi olmalý.
Bu noktada da net karlara deðil öz sermaye karlýlýðýna bakmayý tercih ederim. Sürdürülebilirlik ölçütü bence burasý, iþ adamlarý sermayesine göre getirilerinin performansýna bakar ve yatýrým-üretim kararlarýný buna göre verir. Sabit sermaye getirisinin tavan yaptýðý þu ortamda öz sermaye karlýlýklarýnýn tek haneli rakamlara düþmesi yani yüksek enflasyona ve giderlere raðmen öz sermaye karlýlýklarýnýn azalmasý mevcut programýn sýnýrlarýný belirler diye düþünüyorum. Bu sýnýra ulaþtýðýmýzda sýcak parayla vedalaþýp yeni bir denge kurmak üzere iç kaynaklara baþvurmak durumunda kalacaðýz. Peki bu ne þekilde olacak?

[TRENDHOUND]

..... Bu sýnýra ulaþtýðýmýzda sýcak parayla vedalaþýp yeni bir denge kurmak üzere iç kaynaklara baþvurmak durumunda kalacaðýz. Peki bu ne þekilde olacak?

Bu senaryoda final "kaçýnýlmaz türden" final olmak zorunda yani son 200 yýldýr benzer ekonomik durumlarda þahit olduðumuz kaçýnýlmaz final. Bu da döviz kurlarýnda %50 - 100 aralýðýnda okkalý bir sýçrama, akabinde üçlü açýklarýn (bütçe açýðý dýþ ticaret açýðý cari açýk) sýfýrlanmasý hatta artýya dönmesi, TR ekonomisinin küresel ortamda tekrar rekabetçi hale gelmesi, ülkeye sermaye akýmýnýn yeniden baþlamasý anlamýna gelir. Ama 3 yýl gibi bir süre gerektirir, ekonomi geçici olarak bir kaç yýl boyunca küçülür, halkýn %80 i iyice ezilir. Ekonomiye reset atma olayý iþte. Klasik final iþte bu. Son 2.5 yýldýr uygulanan program yukarýda bahsettiðim kaçýnýlmaz sonu devreden çýkarmadý sadece erteledi.