Borsa Felsefesi, Borsacý Kafasý.

[yelpaze]

Biraz daðýnýk bir yazý olmuþ haklýsýnýz, hatta 2021 yerine yanlýþlýkla 2023 yazmýþým. Hafýzana asla güvenmeyeceksin hayatta.
2021'de ABD borsalarýnda 258 milyar dolarlýk bir yeni halka arz kaynaklý büyüme olmuþtu.
Þimdi toplam piyasa deðeri 4 trilyon$ olan bir arz furyasý olsa %20 halka açýklýk oranýyla 800 milyar$ eder. Yazýda belirttiðim gibi rekoru 4 kat aþacaðýmýz sonucu hatalý deðil.

2021'e göre finansman koþullarý çok daha zorlu yani kaldýraçlý-kredili iþlemler için daha olumsuz koþullar. Altýn, gümüþ ve cripto ilgisini de hesaba katmak lazým.
Saðlýcakla kalýn...

[yelpaze]

Finansal kriz beklentileri ve yeni dünya dengeleriyle ilgili arka sayfalarda uzun uzun yazdým, þimdi farklý bir yoldan gideyim;

Trump'ýn aþýrýdan bile öte manüplatif davranýþlarý ve hatta uygulamaya soktuðu kararlarý sizlerin kriz öngörülerinizle, piyasa bakýþ açýnýzla örtüþüyor mu?
1929, 2000 veya 2008 benzeri krizlerin risklerinden söz ediyorsak, ticaret savaþlarý göze alýnabilir miydi?
-Çin baþta olmak üzere AB, Latin amerika ülkeleri gibi müttefiklerin de dahil olduðu gurubun gözüne çomak sokmaya çalýþýlabilir miydi?
-Petrol gibi, artýk geliþmiþ ülkeler için ikinci derecede öneme sahip bir emtia için riskli hamleler yapýlýr mýydý?
-ABD'ye borsalar, tahvil ve öze sektör borçlanma araçlarý yoluyla tüm dünyadan para akarken abuk sabuk davranýþlarda bulunulabilir miydi?

Bakýþ açýnýzý deðiþtirin ve resme tekrar bakýn bence, haklýysanýz saðlamasýný yapmýþ olursunuz.

[yelpaze]

Yunanistan 2014 yýlýnda girdiði ve 2018 sonuna kadar süren aðýr mali krizle gayri resmi olarak baðýmsýzlýðýný kaybetti. Maaþ kesintileri, mevduat hesaplarýnda dondurmalar gibi uygulamalar gündeme geldi. Doðu Avrupa'nýn Almanyasý diyebileceðimiz yunanistanýn bankalarý çevre ülkelerde baþarýlý biçimde þubeleþmiþti. Hatta Türkiye'de faaliyet gösteren 2 önemli Yunan bankasý vardý, 2018'de bankalar son darbeyi yiyerek küçülmek zorunda kaldý. Krizin boyutlarý öyle büyüktü ki; IMF yardýmlarýnýn haricinde gerekli olan kurtarma paketinin görüþmeleri sýrasýnda AB parlamentosunda büyük kavgalar çýktý. Neredeyse AB parçalanmanýn eþiðine geldi. Almanya aðýrlýðýný koymasaydý 350 milyar Euro'luk kurtarma kredileri onaylanmayacaktý ve Alman toplumu da bu yardýmý onaylamadý ama jeopolitik çýkarlar sayesinde kurtarýldýlar.

Tüm bunlar olurken Yunanistan bir dizi özelleþtirme ve tasarruf planý devreye soktu. Limanlar, ulusal havayollarý, havaalanlarý satýldý ama milli piyango idaresi (OPAP) özelleþtirilmedi çünkü bu aptalca olurdu. 20 milyon nüfuslu þehirleri olsa ve ortasýndan su geçen þehrin iki yakasýný birbirine baðlayan köprüleri paralý olsaydý onlarý da özelleþtirmezlerdi. Tekel konumundaki gelir kaynaklarýný devredecek kadar elden ayaktan düþen tek örnek düyunu umumiyecilerdir.

[yelpaze]

Ben 20-30 yýldýr piyasanýn içindeyim diye söze baþlayanlarýn çoðunun nakitte olduðu, tecrübesizlerin cesaretleriyle iyi kazanabildiði bir dönemdeyiz. Bu iþler böyle, artýk kaðýt haline bile gerek olmadan dijital ortamda süratle hareket edebilen bolca para var.

[yelpaze]

Devaluasyonlar sadece ekonominin deðil siyasal hayatýn ve dolayýsýyla ülkelerin gidiþatýnýn en önemli belirleyici olaylarý olduðu halde çok az konuþulurlar çünkü kimse bu tatsýz olaylarý hatýrlamak dahi istemez. 2001 devaluasyonuyla baþlayan sürecin sonuçlarýný düþünün, çok güçlü siyasi figürleri silip süpürürken kimsenin ciddiye dahi almadýðý adamlarý ne konumlara yükseltti? Halbuki o yýllarda aslýnda davaluasyon harici pek çok þey gerçekleþmiþti hatta paranýn yýllýk deðer kaybý zaten ortalama %50 olarak kabullenilmiþti bile ama vatandaþýn siyasi karar verme konusunda en belirleyici konu paranýn ani deðer kaybý oldu. Ýran'da son baþlayan olaylarýn gerekçesi olarak da devaluasyon gösteriliyor halbuki uzun süredir büyük problemler vardý.

Devaluasyonlar sadece cari açýkla ilgili deðildir, mekanizmasý karmaþýktýr ve siyaset dengeleriyle ters bir geri besleme içinde olduðu gözardý edilir hep. 1991'den günümüze dek yaþanan sert parasal deðer kayýplarýný analiz edersek þu etkenlerin önemli olduðunu görürüz; Cari açýk ve dýþ borçlanma dengelerinde ortalamadan aþýrý sapmalar, cari açýðýn en önemli bileþenlerinden petrolün fiyatý*, bütçe açýklarýnda ani artýþlar, geliþmiþ ülkelerin faiz oranlarýndaki seyir, davaluasyondan bir kaç yýl önce meydana gelmiþ, hazineye veya özel sektöre büyük yük getiren sýra dýþý bir olay, cari açýðý da beslemesi bakýmýndan canlý iç piyasa talebi ve kredi geniþlemesi, Ýþ gücü maliyetinin dýþ rekabete uygun seviyelerden sapmasý, dýþ yatýrýmcýlarýn diðer ülkelerdeki geliþmelere baðlý olarak verdikleri tepkiler de önemlidir. Döviz rezervlerinin çok etkili olmadýðýný gözlemliyoruz ancak gecikmeli etkileri bakýmýndan dikkate alýnan sýradýþý olaylar gurubuna dahil edilmeli.

Neden büyük olaylarýn mali etkileri gerçekleþtikleri anda deðil de gecikmeli olarak ortaya çýkar? Genelde hasar faturasý gecikmeli olarak geldiðinden böyledir.

Görüleceði üzere devaluasyonlar bir fiyat ayarlama mekanizmasý ve hazineye toplu bir gelir saðlama iþlevleri görebilir, hazine üstlendiði bir yükü bu yolla topluma rücu edebilir. Bu noktada olayýn tetiklenmesi aþamasýna bakmalýyýz. Yukarýda saydýðýmýz tüm kriterler esasen siyaset üzerinde büyük bir baský oluþturur ve yukarýda söz ettiðim bozukluklarýn siyasetle bir geri besleme içinde oluþu sayesinde süreç, toplum nezdinde siyasi bir kriz olarak realize olur.

* artýk petrolün yerini yüksek teknolojili ürün ithalatý almaya baþlamýþtýr, ilgili ürünlerin fiyat artýþlarý petrol fiyatlarý kadar etkili olacaktýr.

[yelpaze]

Örnek vaka olarak 1994 devaluasyonunu inceleyelim. Þablonumuz kýsaca þöyle; Olay-Geniþleme Dönemi-Olayýn sonuçlarý ve açýklar-Siyasi kýrýlým.

-1990'da Kuveyt'in iþgali petrol fiyatlarýný kýsa süreli bir artýþa neden olmuþtu.(Olay)
-1991'de ilk þok ile düþen borsamýz sonrasýnda toparlasa da 1992 sonuna kadar kötü performans sergilemiþti. 1992'de ekonomik verilerimiz gayet saðlýklýydý, borsa buna duyarsýz...
-1993'de siyasi otorite para politikasýný gevþetti ekonomik aktivitelerde canlanma yaþandý. ABD kaynaklý hedge fonlar sayesinde borsada büyük bir yükseliþ yaþandý. (Geniþleme)
-Artan ithalat cari açýðý ortalamanýn 2 kat üstüne çýkardý, bütçe açýðý yükseldi. 1991'de batýlý güçlerin Irak'a müdahalesinin, Türkiye'nin ticari çýkarlarý açýsýndan olumsuz sonuçlarý faturaya dönüþtü.
-O dönemde makro ekonomik dengelere çok hassas olan yabancý yatýrýmcýlar Moodys'in not indiriminden kýsa süre önce kaçmaya baþladý, dengeler siyasi olarak sürdürülemedi ve TL deðer kaybetti.

1-Petrol fiyatlarý bu vakada yüksek deðildi ancak yatýrýmcý risk iþtahý, 2000'li yýllara göre çok daha düþüktü. Sonraki vakalarda petrol fiyatlarý daha etkili rol oynadý.
2-Finansal krizler ayný anda benzer ülkelerde ortaya çýkýyordu.

[yelpaze]

Nerede yazmýþtým hatýrlayamadým ama geçen yýl Banvit ve diðer sektör firmalarýna Rekabet Kurulunca kesilen cezalarý gördüðümde aklýma hemen bankalar gelmiþti. Paranýn büyüðünü onlar götürüyor üstelik helal olmayan yollardan
Þimdi bankalarýn insan kaynaklarý yönetimlerini incelemeye almýþlar. Banvite, Þiþeye milyarlýk cezalar kesildiyse bankalara ne düþer merak ediyorum.

[yelpaze]

Ýran iktisadi olarak zaten son noktaya gelmiþ bir yer, askeri gücünün etkinliði de tartýþýlýr. Esad'ýn ordusu, aðýr silahlarý olmasýna raðmen düzensiz bir milis gücüne direnememiþti.

Ýran meselesini tek baþýna deðil Afganistan, Azerbaycan, Ermenistan (Zedur) ile birlikte ele almak gerekiyor. ABD o bölgede Çin ve Rus rakiplerine karþý bir üstünlük yaratma peþinde. Özellikle petrole dayalý ekonomilerin çöküþte olduðu bir gerçek ve enkazýn altýnda çýkacak yeni oluþumlar konusunda süper güçler yarýþ halinde, Libya, Sudan, Irak örneklerine yenileri eklenecek. Sudilerin de istisna olacaðýný düþünmüyorum. Trilyon dolarlýk silah alýmlarý Yemen ile ilgili bir meselede aydýnlýða kavuþabilir pekala!

Dünya deðiþirken ve bilim ekseninde geliþirken dini gerekçelerle eðitim-öðretimi ihmal edenler ve dünyayý kavrayýþ þeklini deðiþtirmemekte ýsrar eden toplumlar yeni çaða uyum saðlamalarýna vesile olabilecek devrimsel atýlýmlar için gerekli entellektüel altyapýya ulaþamadý. Þimdi ellerine tutuþturulan silahlarla ekonominin bir parçasý olmalarý gerekiyor.