Borsa Felsefesi, Borsacý Kafasý.

[yelpaze]

Ýran iktisadi olarak zaten son noktaya gelmiþ bir yer, askeri gücünün etkinliði de tartýþýlýr. Esad'ýn ordusu, aðýr silahlarý olmasýna raðmen düzensiz bir milis gücüne direnememiþti.

Ýran meselesini tek baþýna deðil Afganistan, Azerbaycan, Ermenistan (Zedur) ile birlikte ele almak gerekiyor. ABD o bölgede Çin ve Rus rakiplerine karþý bir üstünlük yaratma peþinde. Özellikle petrole dayalý ekonomilerin çöküþte olduðu bir gerçek ve enkazýn altýnda çýkacak yeni oluþumlar konusunda süper güçler yarýþ halinde, Libya, Sudan, Irak örneklerine yenileri eklenecek. Sudilerin de istisna olacaðýný düþünmüyorum. Trilyon dolarlýk silah alýmlarý Yemen ile ilgili bir meselede aydýnlýða kavuþabilir pekala!

Dünya deðiþirken ve bilim ekseninde geliþirken dini gerekçelerle eðitim-öðretimi ihmal edenler ve dünyayý kavrayýþ þeklini deðiþtirmemekte ýsrar eden toplumlar yeni çaða uyum saðlamalarýna vesile olabilecek devrimsel atýlýmlar için gerekli entellektüel altyapýya ulaþamadý. Þimdi ellerine tutuþturulan silahlarla ekonominin bir parçasý olmalarý gerekiyor.

[yelpaze]

Artýk Türkiye'de uzun vadeli borsa yatýrýmý konseptine insanlarý ikna etmek zor, zaten normal koþullarda dahi insanlarýn hayata bakýþ açýsý dar zaman çerçevelerinden gerçekleþiyor. Teknolojik devrim de uzun vadeli planlar yapma konusunda isteksizliðe neden oluyor ancak herkesin yatýrýma kýsa vadeli çerçeveden baktýðý bir ortamda istikrarsýzlýk ve oynaklýk, yönetemeyeceðiniz seviyelerde gerçekleþir.

Rusya dahil dünyada en fazla ambargo uygulanan ülkelerle komþuyuz üstelik bu ülkelerin hepsi savaþ durumunda, ülkenin genel ekonomik dengeleri de son derece kýrýlgan. Böyle zamanlarda yatýrým stratejileri geliþtirmek pek mümkün olmaz bu nedenle ben bazý þeyleri çok önceden vurgulamaya çalýþýyordum. Artýk karamsarlýk, korku ve panik gibi hislerin bir iþe yaramayacaðý açýk o nedenle saðduyulu olmak gerekiyor. TL'nin deðeri üzerinde artacak baskýlara dikkat edip bu yöndeki riskleri dengelemeyi tavsiye ederim. Borsalar artýk daha saðlam ve dayanýklý yatýrým mecralarý, gayrimenkulden daha riskli olmadýðýný düþünüyorum. Altýn ve gümüþ tarafýnda, beklentinin gerçekleþmesi ile fiyatlar üzerinde yukarý yönlü baský azalabilir. Olumsuzluðun fiyatlarý yukarý yönlü baskýlayacaðýna inananlar daha fazla.

[yelpaze]

1990 yazýnda Saddam Kuveyt'e girdiðinde tam ralli zirvesinde olan ÝMKB þok ile %30 düþüp oradan %30 yükseldi ve batýlý güçler müdahaleye baþlayana kadar geçen birkaç ayda 3. dalgayý yaparak %50 daha deðer kaybetti. 1991 baþýnda müdahale baþlayýnca %75 yükselip ardýndan %70 düþtü. Elliot dalgalarýna göre 2 ve 4. ara dalgalar birbirine yakýn oldu. 5. son dalga ise hem dibi yeniledi hem de diðer dalgalardan uzun sürdü. 1993 sonuna kadar yatýrýmcýlar zararlarýný kapatamadý.

zirve:100 birim ($) dolara göre düzeltilmiþ X-100 endeks verisi)
1. dalga dibi: 70 birim 2. dalga zirvesi:90 birim 3. dalga dibi:45 birim 4.Dalga:75 birim 5.Dalga dibi:25birim Toplam ayý piyasasý süresi 14 ay
25-50 birim arasý dalgalanma: 17 ay
50 birimden tekrar son zirveye dönüþ 10 ay

1. ve 2. Irak savaþlarýnda (1991 ve 2003) çatýþma Irak'taydý hatta Baðdat, Basra gibi bir kaç bölgeyle sýnýrlýydý. Türkiye'nin ortadoðudaki diðer ticaret partnerleriyle iþlerini aksatacak etkileri pek olmadý. Yatýrýmcýlarýn risk iþtahlarý ve parasal bolluk ise günümüze göre çok düþüktü.

[yelpaze]

Tüik verilerine göre Ýhracatýmýzýn yaklaþýk %28'ini Ýslam Ýþbirliði Teþkilatý üye ülkelerine yapýyormuþuz.
Ýsrail ile yapmaktan vazgeçtiðimiz ticareti de unutmayalým.

[yelpaze]

Ýran savaþýyla ilgili kritik konu erken sonlanma veya en azýndan Ýran dýþýna taþmayacak þekilde kontrol altýna alýnma ihtimali. Sanýrým piyasalar da bu ihtimallere aðýrlýk veriyor. Türkiye için durum daha kritik, iyimser ihtimaller bile ticari çýkarlarýmýz ve iç ekonomik dengelerimiz bakýmýndan yeterli deðil.

Trump yönetimi 4-6 hafta arasý bir süreden söz ederek zamanlamada güvence vermeye çalýþtýlar, Ýran'ýn saldýrý kapasitesinin azalmasý yönündeki beklentiler de buna ilave oldu. Ýran'ýn çevre ülkelere saldýrýda bulunarak islam dünyasýndan potansiyel destekçileri karþýsýna almýþ görüntüsü de yalnýzlaþmasý vesilesiyle savaþýn süresinin kýsa olacaðýna iþaret ediyor olabilir?

Ukrayna savaþýndan görüleceði üzere günümüz harp sahalarýnda fark yaratan saldýrý silahlarý roket ve dronlar. Bunlar maliyetlerine göre etkileri yüksek silahlar, öte yandan savaþta belirleyici olmaktan ziyade direnme ve karþýlýk verme kapasitesi bakýmýndan önemliler. Büyük baþarýlar elde etmek için yetersiz olsalar da düþmana çok sayýda ufak hasarlar vererek etkili oluyorlar. Ýran'ýn mevcut silah stok durumunun yaný sýra devam eden üretim kapasitesi ve Çin'den parça tedarik koþullarý belirleyici unsurlar. Hava saldýrýlarýyla sonuç almak mümkün olmazsa beklentilerden daha uzun sürecek yeni bir evreye girmemiz söz konusu olabilir mi? Savaþýn artýk bir ekonomi modeli olarak yaygýnlaþtýðý dünyada bu seçenek göz ardý edilemez.

Ýþler bu noktaya gelmiþken bir barýþ müzakere süreci neye yarar bilemiyorum? Ýran'dan talepler belli, nükleer silahýn yanýsýra roketlerinden de vazgeçmeleri isteniyor, hava savunma direnci zaten yok edildi ve þimdi oluþan savaþ faturasýný da masaya koyacaklar. Savaþ ekonomisine dayalý ABD için de ortada çok büyük bir sýkýntý yoktur þimdilik ancak ateþ gücü olarak desteðe ihtiyaçlarý olduðu görülüyor.

[yelpaze]

ABD borsalarýnda iþlem gören kimya devlerinin tarihi dip fiyatlara düþen hisselerini konuþmuþtuk.
Dow Chemical, LyondellBasell, Eastman, Chemours gibi sektör önde gelenleri son aylarda %50 pirim yaptýlar. Çok belirgin ve riski düþük bir fýrsat olmasý bakýmýndan dikkat çekiciydi. Bunlar köklü otomotiv þirketleri gibi teknoloji maðduru deðiller. Bir baþka dikkat çektiðim hisse, Pfizer ise hala ayný durumda. Ýlaç devleri bir kaç yýldýr satýn almalar yoluyla agresif bir yatýrým döneminde, bunun karlýlýk üzerinde etkileri olacaðý öngörülebilir.

[yelpaze]

Ukrayna savaþý boyunca söyledim, artýk dünyada savaþlar yeni bir ekonomik model ve yaþam þekli olarak yayýlacak ve sona ermeyen süreçler olacak. Bilim ve teknolojinin elde ettiði baþarýlarý sadece iþ-ekonomi olarak görmeyin, insanlarýn duygu ve inanç dünyasýnda büyük sarsýntýlar yaþanýyor.

Ortadoðu'nun durumunu anlatmak için dinler tarihini kullandým, ayný kökenden türeyen 3 dinden biri olan hristiyanlýk, Roma imparatorluðunun ve onun mirasýný devralan avrupa uygarlýklarýnýn baskýn olmasýyla bazý kavramlarý geliþtirdi. Þövalya ruhunu yansýtan onur, gurur, utanç gibi soyut kavramlar ilerleyen yüzyýllarda milliyetçilik, devletçilik, laiklik gibi devrimler ile rönesans-reform hareketlerinin temellerini oluþturdu. Bilimin inkar edilemeyecek sonuçlarýyla beslenen batý medeniyeti günümüzdeki hakim konumuna ulaþtý. Museviler ise yukarýda saydýðým kavramlarýn olmadýðý, 2000 yýl öncesinin koþullarýný yansýtan inanç ve geleneklerine sýkýca baðlý kalýrken iþ ve bilimi inançlarýndan izole biçimde yürüttüler. 1938-1945 arasýnda toplu katliamla soylarý tükenme riskine girince hristiyanlarýn 1500 yýllýk manevi devrimini 5-10 yýla sýðdýrdýlar. Bunun sonucunda milliyetçilik ve laiklik gibi kavramlar temelinde ülkelerini kurdular, bunu baþardýktan sonra da bilim ve teknolojiyi medeniyetlerine monte etmek zor olmadý. Ahiret inancý baþta olmak üzere bazý soyut ve dini kavramlarýn gücünü, etkisini küçümsemeyin. Dünya ilerlerken 2000 yýl öncesinde kalmaya çalýþanlarýn baþýna ne geleceðinden de þüpheniz olmasýn.

[yelpaze]

Ayný kökenden türeyen 3 dinden biri olan hristiyanlýk, Roma imparatorluðunun ve onun mirasýný devralan avrupa uygarlýklarýnýn baskýn olmasýyla bazý kavramlarý geliþtirdi. Þövalye ruhunu yansýtan onur, gurur, utanç gibi soyut kavramlar ilerleyen yüzyýllarda milliyetçilik, devletçilik, laiklik gibi devrimler ile rönesans-reform hareketlerinin temellerini oluþturdu. Bilimin inkar edilemeyecek sonuçlarýyla beslenen batý medeniyeti günümüzdeki hakim konumuna ulaþtý. Museviler ise yukarýda saydýðým kavramlarýn olmadýðý, 2000 yýl öncesinin koþullarýný yansýtan inanç ve geleneklerine sýkýca baðlý kalýrken iþ ve bilimi inançlarýndan izole biçimde yürüttüler. 1938-1945 arasýnda toplu katliamla soylarý tükenme riskine girince hristiyanlarýn 1500 yýllýk manevi devrimini 5-10 yýla sýðdýrdýlar. Bunun sonucunda milliyetçilik ve laiklik gibi kavramlar temelinde ülkelerini kurdular, bunu baþardýktan sonra da bilim ve teknolojiyi medeniyetlerine monte etmek zor olmadý.

07-03 tarihli yukarýdaki ön hazýrlýk yazýmý aþaðýda, borsayla ilgisi yokmuþ gibi gözüken ancak birinci dereceden ilgilendirdiðini göreceðiniz, önemli tespitlerle tamamlýyorum. Bu uzun yazýyý geçen yýl veya 5 yýl önce yazmadým çünkü borsada zamanlama çok önemlidir. Her zamanki gibi baþka yerlerde karþýlaþamayacaðýnýz þeylere deðiniyorum. Saddam, Kaddafi, Esat, El-Beþir gibilerin kaderine uzanan yolu özetliyoruz.

Ulu önder Atatürk'ün en baþta laiklik olmak üzere devletçilik, milliyetçilik, halkçýlýk gibi kavramlarý yeni Türkiye Cumhuriyetine kazandýrmasýný hepiniz 1923 sonrasýndaki sulh döneminin siyasi dengeleriyle ilgili alýnmýþ kararlar olarak görüyorsunuz. Dinci kesim laiklik karþýtýdýr çünkü onlar da þeriata bir alternatif olarak görmeyi tercih eder, ABD'deki dinciler de bu kafadadýr ve parlamento baskýný laiklik konusuyla ilgilidir. Neyse, Laiklik kavramý bir seçim deðil zorunluluk olarak benimsenmiþtir. Atatürk bu kararý savaþ sonrasýnda deðil tam tersine, kurtuluþ mücadelesi sýrasýnda ve öncesinde yaþananlardan dolayý almýþtýr. Hatýrlarsanýz ahalinin anadoludan gönderilmesi sýrasýnda birbirinden baðýmsýz isyan eden, mezhepsel ve ýrksal guruplar ortaya çýkmýþtý. Osmanlý ordusunda da mezhebsel ve ýrksal kriterlere göre yapýlanmalardan söz edilebilirdi ve bu yapýlarýn baþýndaki komutanlar da bir askerden ziyade ruhani liderler konumundaydýlar. Çok baþlý bu tip askeri yapýlanmalar Ýngilizler, Fransýzlar ve Ýtalyanlarýn çok iyi anladýðý ve tek bir yetenekli casusla bile parmaðýnda oynatabildiði basit silahlý güçlerdi. Ýþ ciddiye bindiðinde dini veya etnik tabanlý bu ordu bileþenlerinin liderlerini taraf deðiþtirmeye kolayca ikna edip savaþlarý kazanabiliyorlardý. Hollywood'a bile konu olan, oskar ödülü alan bu zaafiyet Ýslam dünyasýnda hala mevcuttur.

Saddam'ýn ordusu 2003'de binlerce tanký, topu, uçaðý ve roketine raðmen, üstelik kendi lehlerine olan arazi koþullarýnda savaþmadan teslim olmuþtu. O dönem herkes Irak cephesi ABD için bataklýk olacak yorumunu yapýyordu ancak sonradan anlaþýldý ki; koalisyon güçleri üst düzey komutan adý altýndaki ruhani liderleri savaþmamaya ikna etmeyi baþarmýþtý. Esad'ýn ordusunda durum daha vahimdi, aðýr silahlarýna raðmen karþýsýndaki hafif silahlý daðýnýk, yerel guruplara bile direnemediler. Libya ve Sudan'da da benzer süreçler görüldü çünkü bunlarýn hepsi mezhepsel olarak organize olmuþ yapýlardý, modern bir ordu görünümünde dini yapýlanmalar olarak merkezle baðlarý zayýftý. Zaten merkezdekiler de mecburen bu tip yapýlanmalara gidiyordu zira din iþlerini devlet iþlerinden ayýrmak mümkün olmamýþtý. Atatürk'ün çabasý sadece laik bir siyasi düzenden çok ülkeyi dýþ ve iç tehlikelerden koruyacak yapýnýn doðru dizaynýyla ilgilidir ve 2016 yýlýnda hala tam anlaþýlmadýðýný görmüþ olduk.

Tüm bunlarý neden anlattýðýmý anladýnýz çünkü gecikmeli de olsa Ýran meselesi karþýmýza geldi ve þimdi burada bazý kararlar almak gerekecek. Gene birileri çýkýp Ýran'ýn gücünden dem vuracak, barýþ beklentileri devam ederken savaþýn büyüyen etkileri aksi yönde bazý ihtimalleri artýracak. Finans piyasalarýnýn seyri de yukarýda anlattýðým çerçevede geliþecek. Benzerleri daha önce yaþanmýþ, örneklerini inceleyebileceðiniz ve kurgulamada faydalanabileceðiniz bir süreçten söz ediyoruz.