Borsa Felsefesi, Borsacý Kafasý.

[yelpaze]

Haddimi aþan konularda yorum yapacaðým;
ABD halkýnýn Trump gibi birinden medet ummasý, hiç bir anlamý olmayan gümrük tarife politikasý ve son olarak Musk ile yaþanan delice tartýþmalar bir þeylerin ters gittiðini gösterse de bir görmezden gelmek istiyoruz.

Okumaya sabrý olmayanlar için özet; ABD'de çok yoðun biçimde teknoloji alanýna aktarýlan iç ve dýþ kaynaklarýn verimsizliði ile artan maliyeti(yanýcý-patlayýcý maddeler) bu spekülatif akýmýn neden olduðu balon niteliðindeki aþýrý varlýk deðerlemeleriyle (oksijen) birleþerek beklenmedik bir olay(kývýlcým) sonucu reaksiyona girebilir. Enerji maliyeti de bir bariyer olarak teknolojinin karþýsýna dikilecektir.

ABD'nin gücünü biliyoruz ancak bu onu finansal krizlerden istisna haline getirmez. Bankacýlýk sektörü için bu durumu açýklamýþtýk. Merkezi planlamadan yoksun kapitalist düzenin bir sonucu olarak sermaye en popüler ve kýsa vadede karlý alanlara yýðýlýr hep. 15 yýldýr teknolojik araþtýrmalara büyük kaynaklar tahsis edildi ve faizlerin düþük olduðu günlerde start-up'lar daha halka arz bile olmadan büyük deðerlere ulaþtý. Para ucuzken umut vaat eden fikirlere ilgi yüksekti ve kimse bu fikirlerin ticarileþmede baþarýsýný umursamýyordu. Paranýn deðeri artýnca yani faiz %0'dan %5'e çýkýnca artýk getiriler sorgulanmaya baþlandý ve piyasalarda yýkým süreci baþladý. Aþýrý borçlu ve açýk yapýsýyla ABD hazinesi de piyasadaki paranýn taliplilerinden biridir ve faizi yüksek tutarak özel teþebbüslere bir nevi rakip olur.

ABD'de bioteknoloji, yazýlým, yapay zeka, blok zincir, oyunlar, meta gibi dijital teknoloji alanlarýna büyük kaynaklar aktarýldý ancak bunlarýn hepsi bir Ar-Ge giriþimidir ve çok azý baþarýya ulaþabilecektir. Gene de yatýrýmcýlar tek bir baþarýlý giriþimin bile tüm zararlarý silip üstüne kar býrakacaðý bilinciyle bu iþlere para vermekten çekinmez ancak burada en önemli güç faiz oranlarýdýr. Faizler yükseldiðinde büyü kaybolur ve hesap sorulmaya baþlanýr. Serbest ekonomilerde yatýrýmcýlara karýþamazsýnýz ve onlar da hep birlikte popüler iþe hücum eder. Aksini yapan dýþlanýr ve kovulur zira sonuçlar çabucak alýnmalýdýr. 2000 yýlýnda internet balonu patladýðýnda herkes nedenini biliyordu ama bilmek, insanlarý bugün ayný kýsýr döngüye dahil olmaktan alýkoymuyor.

Teknolojik yatýrýmlara öncelik verilirken geleneksel üretimi kötülemek de ihmal edilmedi. Enerji yatýrýmlarý dýþlandý, sanki 3-5 yýlda dünya deðiþecek gibi algý yaratýldý ve koltuðunu düþünen hiç bir yönetici buna itiraz edemedi. Elektrikli araçlarýn yaygýnlaþma hýzý veya Almanya'nýn Rus doðal gazý alýmýný tamamen durdurmasý bizleri daha da ikna etti. Küresel ekonomik durgunluk ta tuzu biberi oldu ve enerjiyi küçümsemeye baþladýk. Halbuki teknoloji üssel olarak ilerliyor, block chain ve AI ile ilgili yakýn vadeli hayaller için mevcut elektrik kapasitesinin yetersiz kalacaðý belli olduðu halde bu doðal bariyerin iþleri nasýl alt üst edeceði düþünülmüyor borsacý ise bunlarý düþünmeye baþlamalý. 2008 krizinin geldiði 2007'den belliydi ama 2009'a bile sarkan büyük bir global borsa paniðini engellemedi çünkü insanlar riskleri bildiðini söylese de hazýrlýk yapmadýlar. Bugün de durum benzer, riskleri konuþuyoruz ama bunlara mental ve finasal olarak hazýrlýk yapmadýðýmýzdan þok dalgalarý geldiðinde paniklemekten baþka bir performans gösteremiyoruz.

Son olarak, Trump'ýn gümrük tarife politikalarý hiç bir þey baþaramayacak çünkü HATALI!!! bunu da sonra konuþuruz.

[yelpaze]

Sýk sýk dile getirdiðim gibi finans piyasalarý spekülatif güçlerin, kýsa vadeli etkileri dikkate deðer kuvvetleri ile ilerliyor. Dijital teknolojiler bu iþin en önemli denge noktasý zira bunlar hem piyasa deðerlemelerinin aþýrý yüksekliðiyle(deðerleme) hem de iþlem yapabilme kolaylýklarý saðlamalarýyla(teknoloji ve hýz) baþ roldeler. Geçtiðimiz yüzyýlda bankalarýn ve finansal aracýlarýn yerini þimdi teknoloji devrimi aldý, yýðýlma ve balonlaþma bu alanda oluyor ve patlayacak olan da teknolojiye ait dengeler olacak. Faizlerin artmasý, beklentilerle gerçekleþmeler arasýndaki uyumsuzluðu su yüzüne çýkarmýþ oldu.

Piyasalarý yukarý iten spekülatif kuvvetler carry trade, dijital paralar, halka arzlar, tahvil ihraçlarý, þirket birleþmeleri ve saýn almalar, teknolojinin kaldýraç etkisi, düþük emtia fiyatlarý vs. sayýlabilir. Bunlarý kutlarken þu soruyu da sormak gerekiyor; Acaba aþýrý ýsýnma söz konusu mu?

Ýþte bu noktada siyaset devreye giriyor. Trump'a dair gelen haberler aslýnda dengesizliðin yansýmasýdýr. Durumun dengesi ve aþýrý riskli olduðunu herkes biliyor, borçlanmaya dayalý dengeler, jeopolitik çekiþmeler, ticaret açýklarý ve istihdam konularý çok büyük sýkýntýlara iþaret etse de dijital teknolojik devrimin kaldýraç etkisi oyunun belirsiz süre devam edebileceðine iþaret ediyor. 2010 öncesinde ABD bankalarýnýn kendi piyasalarýnda ve diðer ülkelerde kredi yýðýlmasýyla saðladýðý etki þimdi teknoloji ile elde ediliyor ve bu yeni bir durum. 1997 Asya krizi bu konuda en iyi örnek ama tek deðil. 2 þer defa yaþanan zincirleme Latin Amerika krizleri, 2008 Subprime Mortgage krizi gibi likit kapital yani kredi bollaþmasýna dayalý krizler farklý bir þekle bürünecek. Dijitalleþmenin beni korkutan yaný deðerlerin kýsa süreliðine bile olsa aþýrý uçlarda salýnabilecek olmasý çünkü dijital dünyada yerçekimi kuvveti zayýf ama bir anda güçlü hale de gelebilir. Bu kuvvetin adý enerji.

[yelpaze]

Banka-Kredi kaynaklý bir finansal spekülasyonda banka kredileri 3 iþleve sahiptir;
1- Genel iþ piyasalarýnda talep ve bolluðu artýrarak ekonominin canlanmasýný saðlar, böylece hisse senetlerine konu þirketler iyi karlýlýk rakamlarýna ulaþýr, hisse fiyatlarý taleple yükselmeye baþlar.
2- Varlýk fiyatlarý yükselir zira kredi bol ve ucuzdur. Gayrimenkul fiyatlarý ve popülaritesi bunun en yaygýn göstergesi olur. En uç örnek olarak Lale Spekülasyonu gösterilir.
3- Kredili hisse senedi iþlemlerini tetikleyecek uygunlukta faiz koþullarýnda, artan hisse fiyatlarýnýn cazibesi krediyle iþlem yapma iþtahýný artýrarak hisse senetlerine ilave talep yaratýr.
Spekülasyon 1929 öncesinde hisse senetlerindeyken 2008 krizi öncesinde gayrimenkuldeydi.

Dijital Teknolojiden güç alan bir spekülasyonda;
1-Hikaye çok önemlidir ve kulaktan kulaða yayýlýr. Geleceðe iliþkin teknoloji algýlarý toplumlarda güçlü biçimde kabullenilir ve mantýk dýþý varlýk deðerlemelerine ulaþýlýr. Yeni teknoloji giriþimlerine de ilgi çok fazladýr, fikir aþamasýndaki geleceði belirsiz projelere milyarlar yatýrýlýr ancak bir sorun vardýr? Zamanlama... Hikaye güzeldir hatta gerçek hayatta karþýlýk da bulur ama oluþan deðer-getiri-finansman dengeleri coþkulu kalabalýklarýn aceleciliðiyle örtüþmez. Ýngiltere'nin South Sea Spekülasyonu dönemi buna örnek olarak incelenebilir..
2-Yeni teknolojiler iþlem yapma ve ürünlere ulaþýlýrlýðý öyle kolaylaþtýrýr ki; bankalarýn hisse senedini kredilendirmesi gibi etki yapar.

Tüm bu sistemlerin çöküþü korkunç olur çünkü ayný anda herþey ters döner. Kuruyan sadece yatýrým kredileri olmaz hisse kredisi de buharlaþýr. Fiyatlarý yukarý iten herþey ayný anda aþaðý çekmeye çalýþýr. Tavandan krediyle aldýðýnýz kaðýdý size gerçek deðerinin yarýsýnda bile sattýrýrlar.

[yelpaze]

Ýster bireysel ister kurumsal olsun tüm yatýrýmcýlar portföylerine belli yýllýk kazanç hedefleri koyar ve buna göre kararlar almaya çalýþýrlar. Ýþte burada büyük 2 problem ortaya çýkar, Buffet-Munger ikilisi bu durumu çok iyi idrak etmiþ gibi gözüküyorlar, yatýrým kararlarýnda paradan çok zamaný yönetiyorlar.

1. problem portföy performans hedeflerinin psikolojik þartlanmaya neden olarak bakýþ açýsýný bozmasý. Portföye belli oranda getiri performansý hedefi koyduðunuzda etrafýnýzda olanlarý objektif deðerlendirme yetiniz azalýr. Hem kendi tecrübelerinizin hem de güncel olaylar ile verilerin hedeflerinize uyan kýsýmlarýný kullanmaya aðýrlýk verirsiniz bir nevi senaryo tamamlama hali ancak bilinç altýnda etkili olan asýl güç piþmanlýk kaygýsýdýr yani fýrsat kaçýrma korkusudur.

2. problem portföy performans hedefinin aslýnda bir sürü davranýþý olmasý ve hedeflemelerin birbirlerine yakýn olmalarý nedeniyle yýðýlmalarýn oluþmasý. Doðal olarak herkes portföy performans hedeflerini þunlara göre belirler; etkin faiz oranlarý, benzer portföylerin geçmiþ performanslarý, kiþisel ya da kurumsal durumun gerektirdiði ihtiyaçlar ve geleceðe yönelik beklentiler, bazen popüler bir yatýrým aracýnýn performansýna bakarak kendi beklentilerimizde çýpalama yapma ki; günümüzde bu tanýma en çok uyan altýnýn performansýdýr.

Görüleceði üzere performans hedefi bizim yatýrým yaptýðýmýz araçla ilgisi olmayan, tamamen kiþiye veya aktüel zamana baðlý faktörlere dayanýyor. Aldýðýmýz hisse belki beklediðimiz hareketi yapacak ama bizim keyfimize uyan dönemden biraz sonra olacak bu? Ama biz zamanlamayý kendi önceliðimize göre belirlersek bu tip fýrsatlar heba olacak. Üstelik bunu bir sürü davranýþý þeklinde gerçekleþtirerek malubiyeti de perçinliyoruz.

Kesin hedeflere baðlý bir para yönetiminde Viop, Varant gibi son kullanma tarihi belli ürünler daha etkili sonuçlar verebilir ancak burada da otomasyon kullanarak riski geniþ bir portföye yayabilenler ile oto pilotta takip yapabilenler avantajlý olacaktýr.

Özet olarak parayý deðil zamaný yönetmeliyiz. Para yönetimi esnasýnda karþýlaþacaðýmýz hiç bir sorun veya durum bizim çözüm üretebileceðimiz türden deðil, pasif katýlýmcýyýz. Öte yandan kendi zamanýmýzý yöneterek gerekli esnekliði saðlayabiliriz. Zaman kazandýrýcý tedbirlerden biri temettüye odaklanmak olabilir ve þirketin iyi yönetilip yönetilmediði mevzusuna.

[yelpaze]

Bugün borsada önemli bir kapütülasyon (teslimiyet) noktasýný göreceðiz. Son derece olumsuz ve belirsiz koþullara iþaret eden haberler eþliðinde yatýrýmcý dayanýklýlýðý test edilecek. Ýþlem hacmi de önemli bir gösterge olacak.

Benim inancým borsanýn bu olumsuz koþullara raðmen testi geçerek sert bir yükseliþ için önemli bir engeli daha atlayacaðý yönünde. Savaþ ekonomisiyle ilgili dengeler kanýksandýkça piyasalar oyunun yeni kurallarýna uyum saðlamaya baþlayacaktýr. Dünya zaten gýrtlaðýna kadar nakde batmýþ üstüne altýn ve crypto spekülasyonlarý sayesinde oluþmuþ inanýlmaz likit deðerler serseri mayýn gibi hareket ederken hisse senetlerinin bu iskontolu, uygun deðerleri dikkat çekecektir. En azýndan asgari seviyelere doðru fiyat düzeltmeleri olmasý lazým.

Yatýrým tavsiyesi olarak algýlanmasýn lütfen, sadece piyasa dengelerine iliþkin þahsi görüþlerimdir.

[yelpaze]

Ordular yaz-kýþ tatbikatlarý yapar, zorluklara karþý önceden hazýr olmaya çalýþýr.
Elektrikli araçlara olan ilgi beklenmedik bir petrol þokuyla birleþirse FROTO ve TOASO pozisyonlarýnýn performanslarý ne olur? Buna da kafa yormak lazým.

1-Adamlar Dole'nin muz gemileri gibi, sýrayla limanlara uðrayýp yüklerini boþaltýyorlar. Bizim burada bir sitede 3 aile ayný anda ayný BYD'den birer adet aldýlar. Togg da hükümet destekli bir E.V. projesi olarak destek görmeye devam ediyor.
2-Elektrikli araba olayý bir trende dönüþtü. Konvansiyonellerin alternatifi gibi görüp buna göre deðerlendirenlerin (batarya þarjý, kullanýmý ve ömrü gibi konulara takýlanlar) gelecek öngörüleri tutmayacak. Cep telefonlarýnýn bataryalarý hala 25 yýl öncekilerle ayný ama yapabildikleri öyle deðiþti ki; 25 sene öncenin markalarýnýn hiç biri yok ortada.
3-Geçenlerde servise uðradým, araba camlarý 20 bin liralardan baþlýyor. Biraz sohbet ettim, pert deðil ama aðýr hasarlý sayýlabilecek yeni bir aracýn sadece dýþ kýsýmlarý için çýkan fatura 2 milyonTL ki aracýn sýfýrýnýn deðeri kadar. Tamir, bakým, servis giderleri artýk müþteriyi baþlangýç maliyeti düþük basit araçlara ve kýsa kullaným sürelerine yöneltebilir. Sonuçta BYD ve Tesla artýk marka olarak da kabul görüyor.
4-Froto ticari araç üretimiyle her zaman önemli bir avantaja sahip olmuþtur ama bizim hayali acil durum senaryomuzda Romanya yatýrýmýnýn bu avantajý belli ölçüde nötrleyeceðini kabul edelim. Orada binek ve Ford'un baþarýsýz olduðu E.V. araçlar üretiliyor. Stellantis geniþ bir marka gurubuyla rekabet etmeye çalýþýyor ama sektörün sert rekabet ortamýnda yeni bir yapýlanma eðilimi var gibi gözüküyor.
5-Satýþlardaki azalma ve yatýrýmlarýn yüksek finansman giderlerinin kýsa süreliðine de olsa bilançolara yansýyacak etkilerini de göz önüne alalým.
6-Konvansiyonel otomobil üreticileri düþük büyüme oranlý iþlerinde keskin bir rekabetle boðuþurken Tesla ve BYD iþin kaymaðýný paylaþýyor. Hýzlý büyüyen segmentte durumun tadýný çýkarýyorlar. Onlarýn konvansiyonel araç cephesinde açtýðý gediði kendileri gibi E.V.'ye odaklanmýþ alt markalar geniþletebilir ve köklü markalarýn geniþlemeye çalýþtýðý bu pazarda köpek balýklarýnýn lokmalarýndan çalabilirler.

[yelpaze]

KONUÞULMAYAN GERÇEKLER

2002 yýlýnda, George W. Bush babasýn yarým býraktýðý iþi tamamlamak üzere Saddam rejimini hedef aldýðýnda bahane nükleer silahtý. Önce hava saldýrýlarýyla tehlike arz eden yerleri yok etmeye baþladýlar. Bu saldýrýlar tek uçakla baþlayýp 3. ve 4. nesil jetlerle, gittikçe artan dozda ve aylarca devam etti. Kara harekatýnda da o dönemin yeni teknoloji tanklarý baþ roldeydi. Afganistan operasyonunda ise ABD, uydudan, sahadan ve yüksek irtifalý istihbarat uçaklarýndan gelen tüm verileri tek karargahta deðerlendirip kara-deniz-hava araçlarýndan en uygun olaný ile, uzaktan saldýrý yapabilme kabiliyetleri geliþtirilmeye baþlandý ancak yapay zeka ile analiz henüz yoktu.

Ýsrail ise hem Suriye hem de Ýran ordusunun en önemli askeri hedeflerini hatta tüm komutanlarýný, tek seferde, min. maliyetle, sürpriz saldýrýlarla yok etme kabiliyetini gösterdi. Ancak anahtar kelime sürpriz deðil ileri teknolojidir. Günümüzde 5. nesil savaþ uçaklarý, yüksek hassasiyetli askeri uydular, sahadan geleneksel yöntemlerle elde edilen veriler ile tüm verilerin yapay zekayla, hýzla iþlenerek otomatik karar alma mekanizmalarý gibi en ileri teknolojiler devrede artýk. Günlerdir aðýr bir savaþ söz konusu ama ortada eski nesil uçaklar ve tanklardan eser yok. Ukrayna-Rusya savaþý eski moda bir savaþ olarak baþladý ve her iki ordu envanterlerindeki tüm eski nesil ekipmaný kaybetti, þimdi onlar da modern harp teknikleriyle savaþa tutunmaya çalýþýyorlar. Þu anda savaþlarýn en önemli ve belirleyici silahý 5. nesil jetler olarak görülüyor, karada ise gene son nesil tanklar. Yapay zeka ise Ýsrail'in Ýran'a karþý gerçekleþtirdiði aþýrý karmaþýk operasyonun komutanýydý. Hiç bir klasik orduda böyle bir baþarý elde edecek kapasite yok.
Roketlere gelince, taþýdýklarý baþlýklarýn tahrip gücüyle orantýlý önemleri var. Hitler bunlarý 80 yýl öncenin ilkel Ýngiliz ordusuna karþý kullandýðýnda bile iþe yaramadýlar.

[yelpaze]

ABD Ýran'a direkt müdahil olursa Rusya'nýn durumunu da aklýmýzda tutmamýz gerekecek.
Daha önce Avrupa ve ABD'nin, batýsýndan fazla sokulduðu gerekçesiyle Ukrayna ile savaþa tutuþmaktan çekinmedi. Belli ki ulusal güvenlik adýna gözettiði sýnýrlar söz konusu. Ýran'da ABD varlýðý, Rusya için güneylerinde ABD'nin müttefiki denebilecek Pakistan ve Türkiye'nin dahil olduðu çok geniþ bir kuþatma alanýna denk gelir. Bu alaný ortadan yarmanýn yolu da Afganistan'dan geçiyor. Tabi Türkmenistan, Kazakistan, Özbekistan, Tacikistan ve Kýrgýzistan'ý da Rusya'ya dahil edersek geçerli olabilecek bir konu bu. Biraz da istihdam, ekonomi gibi konularla ilgili bu tip kararlar. Þimdilik orta-uzun vadeli bir mevzu olarak kalsýn kenarda.
-Geçmiþte Ruslar Afganistan'ý iþgale çalýþmýþtý, deneyimleri var,
-Afganistan'ýn çok ilkel bir yer olarak üstün güçlere hedef olmasý doðal,
-Savaþ ekonomisi büyüdükçe ve üretim bu yöne kaydýkça yeni mücadele sahalarý açýlmasý gerekiyor.