Borsa Felsefesi, Borsacı Kafası.

[yelpaze]

Biraz dağınık bir yazı olmuş haklısınız, hatta 2021 yerine yanlışlıkla 2023 yazmışım. Hafızana asla güvenmeyeceksin hayatta.
2021'de ABD borsalarında 258 milyar dolarlık bir yeni halka arz kaynaklı büyüme olmuştu.
Şimdi toplam piyasa değeri 4 trilyon$ olan bir arz furyası olsa %20 halka açıklık oranıyla 800 milyar$ eder. Yazıda belirttiğim gibi rekoru 4 kat aşacağımız sonucu hatalı değil.

2021'e göre finansman koşulları çok daha zorlu yani kaldıraçlı-kredili işlemler için daha olumsuz koşullar. Altın, gümüş ve cripto ilgisini de hesaba katmak lazım.
Sağlıcakla kalın...

[yelpaze]

Finansal kriz beklentileri ve yeni dünya dengeleriyle ilgili arka sayfalarda uzun uzun yazdım, şimdi farklı bir yoldan gideyim;

Trump'ın aşırıdan bile öte manüplatif davranışları ve hatta uygulamaya soktuğu kararları sizlerin kriz öngörülerinizle, piyasa bakış açınızla örtüşüyor mu?
1929, 2000 veya 2008 benzeri krizlerin risklerinden söz ediyorsak, ticaret savaşları göze alınabilir miydi?
-Çin başta olmak üzere AB, Latin amerika ülkeleri gibi müttefiklerin de dahil olduğu gurubun gözüne çomak sokmaya çalışılabilir miydi?
-Petrol gibi, artık gelişmiş ülkeler için ikinci derecede öneme sahip bir emtia için riskli hamleler yapılır mıydı?
-ABD'ye borsalar, tahvil ve öze sektör borçlanma araçları yoluyla tüm dünyadan para akarken abuk sabuk davranışlarda bulunulabilir miydi?

Bakış açınızı değiştirin ve resme tekrar bakın bence, haklıysanız sağlamasını yapmış olursunuz.

[yelpaze]

Yunanistan 2014 yılında girdiği ve 2018 sonuna kadar süren ağır mali krizle gayri resmi olarak bağımsızlığını kaybetti. Maaş kesintileri, mevduat hesaplarında dondurmalar gibi uygulamalar gündeme geldi. Doğu Avrupa'nın Almanyası diyebileceğimiz yunanistanın bankaları çevre ülkelerde başarılı biçimde şubeleşmişti. Hatta Türkiye'de faaliyet gösteren 2 önemli Yunan bankası vardı, 2018'de bankalar son darbeyi yiyerek küçülmek zorunda kaldı. Krizin boyutları öyle büyüktü ki; IMF yardımlarının haricinde gerekli olan kurtarma paketinin görüşmeleri sırasında AB parlamentosunda büyük kavgalar çıktı. Neredeyse AB parçalanmanın eşiğine geldi. Almanya ağırlığını koymasaydı 350 milyar Euro'luk kurtarma kredileri onaylanmayacaktı ve Alman toplumu da bu yardımı onaylamadı ama jeopolitik çıkarlar sayesinde kurtarıldılar.

Tüm bunlar olurken Yunanistan bir dizi özelleştirme ve tasarruf planı devreye soktu. Limanlar, ulusal havayolları, havaalanları satıldı ama milli piyango idaresi (OPAP) özelleştirilmedi çünkü bu aptalca olurdu. 20 milyon nüfuslu şehirleri olsa ve ortasından su geçen şehrin iki yakasını birbirine bağlayan köprüleri paralı olsaydı onları da özelleştirmezlerdi. Tekel konumundaki gelir kaynaklarını devredecek kadar elden ayaktan düşen tek örnek düyunu umumiyecilerdir.

[yelpaze]

Ben 20-30 yıldır piyasanın içindeyim diye söze başlayanların çoğunun nakitte olduğu, tecrübesizlerin cesaretleriyle iyi kazanabildiği bir dönemdeyiz. Bu işler böyle, artık kağıt haline bile gerek olmadan dijital ortamda süratle hareket edebilen bolca para var.

[yelpaze]

Devaluasyonlar sadece ekonominin değil siyasal hayatın ve dolayısıyla ülkelerin gidişatının en önemli belirleyici olayları olduğu halde çok az konuşulurlar çünkü kimse bu tatsız olayları hatırlamak dahi istemez. 2001 devaluasyonuyla başlayan sürecin sonuçlarını düşünün, çok güçlü siyasi figürleri silip süpürürken kimsenin ciddiye dahi almadığı adamları ne konumlara yükseltti? Halbuki o yıllarda aslında davaluasyon harici pek çok şey gerçekleşmişti hatta paranın yıllık değer kaybı zaten ortalama %50 olarak kabullenilmişti bile ama vatandaşın siyasi karar verme konusunda en belirleyici konu paranın ani değer kaybı oldu. İran'da son başlayan olayların gerekçesi olarak da devaluasyon gösteriliyor halbuki uzun süredir büyük problemler vardı.

Devaluasyonlar sadece cari açıkla ilgili değildir, mekanizması karmaşıktır ve siyaset dengeleriyle ters bir geri besleme içinde olduğu gözardı edilir hep. 1991'den günümüze dek yaşanan sert parasal değer kayıplarını analiz edersek şu etkenlerin önemli olduğunu görürüz; Cari açık ve dış borçlanma dengelerinde ortalamadan aşırı sapmalar, cari açığın en önemli bileşenlerinden petrolün fiyatı*, bütçe açıklarında ani artışlar, gelişmiş ülkelerin faiz oranlarındaki seyir, davaluasyondan bir kaç yıl önce meydana gelmiş, hazineye veya özel sektöre büyük yük getiren sıra dışı bir olay, cari açığı da beslemesi bakımından canlı iç piyasa talebi ve kredi genişlemesi, İş gücü maliyetinin dış rekabete uygun seviyelerden sapması, dış yatırımcıların diğer ülkelerdeki gelişmelere bağlı olarak verdikleri tepkiler de önemlidir. Döviz rezervlerinin çok etkili olmadığını gözlemliyoruz ancak gecikmeli etkileri bakımından dikkate alınan sıradışı olaylar gurubuna dahil edilmeli.

Neden büyük olayların mali etkileri gerçekleştikleri anda değil de gecikmeli olarak ortaya çıkar? Genelde hasar faturası gecikmeli olarak geldiğinden böyledir.

Görüleceği üzere devaluasyonlar bir fiyat ayarlama mekanizması ve hazineye toplu bir gelir sağlama işlevleri görebilir, hazine üstlendiği bir yükü bu yolla topluma rücu edebilir. Bu noktada olayın tetiklenmesi aşamasına bakmalıyız. Yukarıda saydığımız tüm kriterler esasen siyaset üzerinde büyük bir baskı oluşturur ve yukarıda söz ettiğim bozuklukların siyasetle bir geri besleme içinde oluşu sayesinde süreç, toplum nezdinde siyasi bir kriz olarak realize olur.

* artık petrolün yerini yüksek teknolojili ürün ithalatı almaya başlamıştır, ilgili ürünlerin fiyat artışları petrol fiyatları kadar etkili olacaktır.

[yelpaze]

Örnek vaka olarak 1994 devaluasyonunu inceleyelim. Şablonumuz kısaca şöyle; Olay-Genişleme Dönemi-Olayın sonuçları ve açıklar-Siyasi kırılım.

-1990'da Kuveyt'in işgali petrol fiyatlarını kısa süreli bir artışa neden olmuştu.(Olay)
-1991'de ilk şok ile düşen borsamız sonrasında toparlasa da 1992 sonuna kadar kötü performans sergilemişti. 1992'de ekonomik verilerimiz gayet sağlıklıydı, borsa buna duyarsız...
-1993'de siyasi otorite para politikasını gevşetti ekonomik aktivitelerde canlanma yaşandı. ABD kaynaklı hedge fonlar sayesinde borsada büyük bir yükseliş yaşandı. (Genişleme)
-Artan ithalat cari açığı ortalamanın 2 kat üstüne çıkardı, bütçe açığı yükseldi. 1991'de batılı güçlerin Irak'a müdahalesinin, Türkiye'nin ticari çıkarları açısından olumsuz sonuçları faturaya dönüştü.
-O dönemde makro ekonomik dengelere çok hassas olan yabancı yatırımcılar Moodys'in not indiriminden kısa süre önce kaçmaya başladı, dengeler siyasi olarak sürdürülemedi ve TL değer kaybetti.

1-Petrol fiyatları bu vakada yüksek değildi ancak yatırımcı risk iştahı, 2000'li yıllara göre çok daha düşüktü. Sonraki vakalarda petrol fiyatları daha etkili rol oynadı.
2-Finansal krizler aynı anda benzer ülkelerde ortaya çıkıyordu.