Altýn Standardý Sistemi Nedir?
Birleþik Devletler, altýn standardýný neden terk etti? Çünkü altýn standardý, hükümetlerin faaliyet alanýný kýsýtlamaktaydý.
Öðrencilerimden altýn standardýna iliþkin pek çok soru alýyorum. Örneðin, “altýn standardý ne demektir?”, “Neden artýk altýn standardý sistemine sahip deðiliz?” gibi…
Ýþe, altýn standardýnýn ne olduðunu açýklamakla baþlayacaðým. Altýn standardý sisteminde, para, belli bir miktar altýna tekabül eder..5 gram gibi, 10 gram gibi…Birinci Dünya Savaþý’ndan evvel, uluslararasý altýn standardý sistemi iþlerken, Amerikan dolarý bir ons altýnýn yirmide birinden daha düþük bir meblaða karþýlýk geliyordu. Daha açýk olmak gerekirse, altýnýn bir onsu 20.67 dolardý.
Gümüþ standardý da benzer bir geçmiþe sahiptir. Ýngiliz para birimi olan sterlinin özgün anlamý ve karþýlýðý, 1 poundluk som gümüþtür. Altýn standardý, ille de devletin, altýn sikkelerin basýmý iþine girmesini veya devletçe basýlan ve altýna dönüþtürülebilir bir para birimine sahip olmamýzý falan gerektirmez. Tarihe bakarsak, özel sektör tarafýndan basýlan altýn sikkeleri ve buna paralel bankacýlýk, güvenilir bir þekilde iþ görmüþlerdir.
Bankacýlýk sistemi sayesinde, altýn standardý, insanlarýn yanlarýnda çantalar dolusu altýn sikke taþýmalarýný gerektirmez. Ancak elinizdeki 20 dolarlýk tahsil belgesini ibraz ettiðinizde veya çeki bozdurmak istediðinizde, bankanýn size 20 dolarlýk altýn sikke temin etmesini zorunlu kýlar. Bankalarýn piyasaya sürdükleri paranýn karþýlýðý olan altýný isteyene istediði an sunmak mecburiyetinde olmalarý, bankalarýn tedarik ettikleri paranýn deðerinin korunmasýný garanti eder. Bunun aksine, paranýn altýn veya baþkaca bir deðerli maden tarafýndan desteklenmediði bugünkü ‘itibari para sistemi’nde, bir deðer garantisi yoktur. Herhangi bir bankaya, Amerikan Merkez Bankasý’nýn bastýðý 20 dolarlýk parayý götürdüðünüzde, talep edebileceðiniz yegane þey, yine merkez bankasýnýn piyasaya sürdüðü daha baþka paralardýr. ‘Ýtibari para sistemi’yle olan deneyimler, dünyanýn pek çok ülkesini, az veya çok þiddetli bir enflasyonlara sürüklemiþtir.
Birleþik Devletler altýn standardýný neden terk etti? Bunun esas nedeni, altýn standardý sisteminin hükümetlerin faaliyet alanýný kýsýtlamasýydý. Hükümet, para arzýnýn, altýnla sýnýrlanmamasýnýn daha iyi olacaðýna hükmetti. Birleþik Devletler, altýn standardýný iki büyük adýmda terk etti. Bu adýmlardan birincisi, Franklin Roosevelt’in baþkanlýðýndaki hükümetin, ABD Merkez Bankasý tarafýndan basýlan paralarýn, altýna çevrilmesi mecburiyetinin ortadan kaldýrýlmasýydý.
Özel bankacýlýk sistemi ve altýn sikke kullanýmý, fiili olarak yasak edilmiþti. Bireyler ve bankalar, ellerindeki altýn sikke ve külçelerini ABD Merkez Bankasý’na teslim etmeye zorlandýlar.
60’larýn sonu ve yetmiþlerin baþýnda, ABD merkez bankasý, artan bir hýzla ve hacimde para basmaya baþladý. Dolarýn düþmekte olan satýn alma gücü, diðer ülkelerin merkez bankalarýnýn ellerindeki dolarý altýna dönüþtürmeye dönük taleplerini tetikledi. Amerikan hükümetinin altýn stoðu eridi. Bunun üzerine Nixon, dolar basmaya bir son vermek yerine, dolarýn altýna dönüþtürülebilirliðine tümüyle son verme kararý aldý. Sonrasýnda para basýmý büyük bir hýz kazandý, öyle ki 1980 yýlý civarýnda çift haneli enflasyonla tanýþtýk. Altýn standardý sisteminde enflasyon oraný, asla çift haneli olmamýþtý ve genellikle yüzde 0 ila 1 düzeyinde seyretmekteydi.
Altýn ve gümüþ standardý sistemlerine yöneltilen yaygýn bir itiraz, bu sistemlerin arz ve talep þoklarýna karþý savunmasýz olduðu, bunun da metalik paranýn satýn alým gücünü kararsýz kýlacaðýdýr. Lakin tarihsel olarak bakýldýðýnda, bunun bir sorun olduðu pek de söylenemez. Örneðin, 1849 yýlýnýn Chicago’sunda yaþanan altýna hücum hadisesinin yol açtýðý arz þoku, 8 yýl boyunca her yýl için yüzde 1.5’tan daha düþük bir enflasyona yol açmýþtý. Fiyatlar düzeyi zamanla dengeye kavuþtu ve küresel üretim hacmi altýn stoðundan daha hýzlý büyüdüðü için, zamanla tedrici olarak düþtü.
Þu anki mevcut itibari para sisteminde, paranýn ne miktarda arz edileceði kararý, Federal Açýk Piyasa Komitesi tarafýndan verilmektedir. Bu sistemde, piyasaya haddinden fazla para sürülmesine mani olacak, kendi kendini düzelten bir piyasa mekanizmasý bulunmamaktadýr. Dolarýn kaderi, bir avuç atanmýþ bürokrat tarafýndan belirlenmektedir.
Karþý karþýya olduðumuz pratik soru, hangi sistem altýnda para hacmi ve paranýn satýn alma gücünün daha stabil olduðudur. Diðer bir deyiþle, hangi sistem enflasyonu kontrol etmek hususunda daha hünerlidir? Sorumuzun yanýtý, tarihi kayýtlar veri alýndýðýnda, açýktýr. Stabil, düþük bir düzeyde enflasyon yaratan altýn ve gümüþ standardý sistemleri, itibari para rejimine göre, çarpýcý biçimde daha baþarýlýdýr.
Originally Posted by Patrick Bateman
Yer Ýmleri