Sinan Çuluk'tan alýntýdýr
Bu akþam arazilerin haraç mezat satýlmasýyla baþýmýza ne çoraplar örüldüðünün hikayesine devam ediyoruz. Ayvalýk özelindeki deðiþimi anlatan Konsolos Wilson raporu eski bir yazýmda yer alýyor ama günceldir. Sadeleþtiremedim, eðer okuyup anlamakta zorlananlar çok olursa onu da yaparým.
(Eski yazý tekniðinde cümleler noktayla sonlandýrýlmayýp "ve" baðlacýyla devam ettirilirdi. Bu belgede de ayný þekilde olduðundan ve'leri kaldýrýp cümleleri noktayla sonlandýrdým.)
BATI ANADOLU'DA RUM NÜFUSU NASIL ÇOÐALDI
Batý Anadolu Tanzimat'a kadar büyük çoðunluðu Türk olan Osmanlý tebaasýný barýndýrýrken az miktarda Rum tebaa da mevcuttu. Baltalimaný Anlaþmasý ve Gülhane Hatt-ý Hümayunu (Tanzimat Fermaný) ile bu denge bozulmuþ, Türk nüfusun yerini alan Rumlar dalga dalga sahillerden Ýç Batý Anadolu bölgelerine de yerleþmeye baþlamýþlardýr. 1856 Islahat Fermaný ile hareket kabiliyetleri giderek artan bu kitle, birçok yerleþim biriminde sayý üstünlüðünü elde etmiþlerdir. 1924 Mübadelesi ile Yunanistan'a geri gönderilenlerin büyük çoðunluðu bu topraklarýn asli unsuru deðildi. Bu durumu etkileyici bir þekilde tespit eden Ýngiltere konsolosu Wilson'un raporundan öðreneceðimiz çok þey olduðuna inanýyorum.
------Metin-----
Ýngiltere Devleti’nin Anadolu Konsolosu Mösyö Vilson’un devletine takdim etmiþ olduðu raporun Levant Herald gazetesinde münderic sureti tercemesidir.
Yirmi beþ otuz seneden berü Anadolu kýt‘asýnýn sâhil-i garbîsinde tedrîcî ve fakat þâyân-ý dikkat bir tahavvül-i milliyyet vuku‘ bulmakdadýr ve sene be sene germiyeti tezâyüd itmekde olan iþbu hâlin netîcesi bazý mahallerce kýsmen ve bazý yerlerde külliyen ahâlî-i Ýslâmiyenin yerlerine Cezâyir-i Bahr-i Sefîd’den bir takým Rumlarýn nakl-i hane ve iskânlarý kaziyyesidir ve bu keyfiyetin derece-i ehemmiyeti âtîyü’z-zikr ahvâl ile takdîr olunabilür, þöyle ki;
Ayvalýk kasabasý Mora hadise-i ma‘lûmesi münâsebetiyle bin sekiz yüz yirmi bir sene-i Mîlâdiyesinde külliyen tahrîb edilmiþ ve otuz sene müddet arazîsi hâlî kalmýþ iken bu günkü gün mahall-i mezkûrda otuz beþ kýrk bin nüfuslu bir Rum memleketi görülmekdedir. Bundan baþka karaya birkaç yüz metro bu‘diyeti olan Lasfendiyazi nâm cezîre üzerinde dahi ehemmiyet cihetiyle Ayvalýk ile iddi‘â-yý rekâbet idecek derecede bir memleket-i cedîde inþâ olunmakdadýr. Mezkûr Ayvalýk kasabasýnýn tahrîbinde müþâreket-i külliyesi olup münhasýran Ýslâm ile meskûn bulunan Ayazmend kasabasýnda el-haletü hâzihî on iki aded Ýslâm hânesi kalup mâ‘adâsý Rumlara geçmiþdir. Dikeli kasabasýnda bundan on beþ sene mukaddem on on iki aded harâb hâne görülmekde iken bugünkü gün beþ yüz aded Rum hânesi mevcûddur. Bu Rumlar palamut ve pamuk ticâret ve zirâ‘atiyle me’lûfdurlar ve Edremid’den Ýzmir’e varýncaya kadar arada mevcûd olan köyler cümleten Rumlar ile meskûndur.
Bu hâvâlîde Ýslâmdan hiçbir büyük emlâk sâhibi mevcûd olduðunu iþitmedim ve Ýzmir civârýnda kâ’in Burunâbâd, Hacýlar, Pýnarbaþý, Kokluca ve Südiðri ki bunlar elli sene mukaddem münhasýran Ýslâm ile meskûn iken bu günkü gün kâmilen Rumlar ile dolmuþdur. Ýzmir þehrinde tebe‘a-yý Devlet-i Aliyye’den otuz iki ve Elinozlardan yirmi üç bin ki cem‘an elli beþ bin nefer Rum mevcûddur ve bunlarýn tekessür-i nüfûsu yalnýz sevâhilde vâki‘ memleketlere münhasýr olmayup içerü taraflarda dahi bu hâl müþâhede olunmakdadýr. Zîrâ Maðnisa ve Akþehir ve Bergama kasabalarýnda dahi Rum ahâlî ne derece sür‘atle tezâyüd itmekde ise ahâlî-i Ýslâmiye dahi ol sûretle tenâkus itmekdedir.
Rum ahâlî ifrât-ý zekâ ve gayret ve efkâr-ý ticâret ile mecbûl olup tahsîl-i ma‘lûmatca olan hâhîþ ve arzûlarý ise fevka’l-âdedir. Ýçlerinde mütemevvilce olanlarý evlâdlarýný ikmâl-i tahsîlât-ý müktesebe-i ilmiyyeleri zýmnýnda Ýstanbul’a ve Atina’ya göndermekdedirler ve bu gençler memleketlerine doktor ve tüccâr ve sâ’ir ebnâ-yý cinslerine kendülerini misâl olarak gösterüp gayretlerini tehyîc içün mektep mu‘allimi olarak avdet etmektedirler. Bunlarýn serbestiyyete pek ziyâde meyl u muhabbetleri olup hükûmet-i ecnebiyyeden derece-i gâyetde müteneffirdirler ve eðerçi bu hâl bir elli sene müddet devâm edecek olur ise bundan büyük ve mühim bir mes’ele-i politikýyye hâdis olacakdýr. Ýþbu Rum kolonileri çok kere kendü milliyetlerine mahsûs olan nakâyýs-ý efkâr-ý tezvîriyye ve televvün-i ahlâk ve kizb u düruð ve fart-ý hýrs-ý intifa‘ ve bazýlarýnýn sirkat ve haydûdlukla ta‘ayyüþe tenezzülü ve kesret-i isti‘mâl-i müskirât misillü ahvâl-i reddiyye ve mezmûme ile izhâr itmekdedirler.
Ayvalýk kasabasý Rumlarýn ticâretce olan gayret ve inhimâklerini isbâta kâfîdir. Kasaba-i mezkûrede bir ka’im-i makâm ve seksen nefer mikdârý asker-i nizâmiyeden mâ‘adâ Ýslâmdan ferd-i vâhid yokdur. Mezkûr kasabadan senevî Hazîne-i Devlet yetmiþ beþ bin lira kadar vâridât alup buna mukâbil iki nefer candarma ve birkaç nefer ma‘âþlarý müterâkim ve elbiseleri fenâ hâlde zabtiye istihdâm etmekdedir fakat Rumlar kendü mesâlih-i mülkiyelerini pek güzel idâre itmekdedirler. Þöyle ki ahâlî-i merkûme kendü zeytünlüklerini görüp gözetmek üzere altmýþ nefer korucu ve geceleri mahallâtý dolaþmak üzere on beþ nefer bekçi istihdâm idüp bunlar içün beher sene iki bin lira sarf itmekdedirler. Bir o mikdâr meblað dahi dört aded harîk tulumbasý îçün istihdâm eyledikleri seksen nefere ma‘âþ virirler. Bunlardan mâ‘ada evlâdlarýnýn terbiyesi içün Atina’dan celb eyledikleri mu‘allim ve mu‘allimeler içün dahi senevî bin dört yüz lira tahsîl etmiþlerdir. Kasaba-i mezbûrede bir büyük mektep mevcûd olup Hendese ve Tarih ve Coðrafya ve Fransýzca ve Elenika ve Türkçe ve sâ’ire ta‘lîm olunur. Kýzlar içün dahi baþkaca bir büyük mektep mevcûd olduðundan mâ‘adâ gerek erkek ve gerek kýzlar içün bir çok sýbyân mektepleri vardýr. Kasaba-i mezkûrede on iki aded kilise ve büyücek bir hastahâne ve iki bin dükkân ve iki hotel ve zeytünyaðý çýkarmak içün iki aded vapur makineli ve doksan aded el ile kullanýlur ma‘saralar mevcûddur.
Bunlardan baþka bir çok sabun fabrikalarý ve yirmi aded hava deðirmeni ve yüz kýt‘a balýk saydýna mahsûs kayýk ve bir çok kahvehaneler ve arak fabrikalarý mevcûddur. Kasaba-i mezkûrenin mu‘âmelât-ý ticâreti gereði gibi tevessü‘ eylediðinden bu kere Ýzmir rýhtýmýný inþâ etmiþ olan Mösyö Doser ile bir kumpanya limâna büyük gemiler girebilmek içün bin beþ yüz metro tûl ve kýrk dört metro arz ve altý metro umkunda bir kanal inþâsýný mukâvele itmiþdir.
Kasaba-i mezkûrede yalnýz Rumca tekellüm olunduðundan mesâlih-i câriyeye dâir mu‘âmelât ve muhâberât bu lisânda cereyân itmekdedir. Ka’im-i makâm Giridli olduðu gibi nâ’ib dahi Kesriyeli bir Arnavud olup a‘zâ-yý meclis ise cümleten Rum bulunmalarýyla Türkçe lisân tekellümüne ihtiyâc yokdur. Mahkemelerde dahi muhâkeme ve sâ’ire Rumca cereyân idüp mazbatalar dahi lisân-ý mezkûrde terkîm olunur ve fakat i‘lâmlar Türkçe yazýlur. Rum ahâlînin bu sûretde memâlik-i sâhiliyyeye hicret ve oralarda takarrür ve ikametleri Yunanýn takrîr-i istiklâlinden sonra Devlet-i Aliyye’nin zîr-i tasarrufunda bulunan Cezâyir-i Bahr-i Sefîd’de emniyet-i mâl u cân hâsýl olmuþ ve Kýrým Muharebesi’nden sonra konsolosluklarýn müdâhale ve tavassutlarý bu hâli bir kat daha te’yîd eylemiþdir. Binaenaleyh cezâyir-i mezbûre ahâlîsinin nüfûsu tezâyüd etmeðe baþlamýþ olduðundan cezâyir-i mezbûre arâzîsi bunlarý besleyemeyecek bir hâle gelmesiyle zarûrî mahall-i sâ’ireye hicret lâzým gelmiþdir. Bunun üzerine ahâlî-i merkûme Anadolu-i garbînin münbit ve mahsûldâr olan sevâhili arâzîsine hicret etmiþlerdir. Kýrk sene müddetde Cezâyir-i mezbûreden Aydýn Vilâyeti’ne geçmiþ olan Rumlarýn mikdârý iki yüz bin raddesinde tahmîn olunmakdadýr.
Müslümanlar ile Rumlar beyninde yaþamak içün vukû‘ bulmakda olan mesâ‘îde galebe Rumlar tarafýnda kalmýþdýr zîrâ Rumlar genç te’ehhül idüp yaþayýþlarý dahi Ýslâmdan daha eyü hâlde yani tenâsüle müsâ‘id sûretdedir. Bir de zâten hîlekâr ve komþusu olan Müslümândan ziyâde ma‘lûmâtlý ve hükûmetin ta‘addiyâtýndan ve ale’l-husûs hidemât-ý þâkka-i askeriyeden masûndur.
Ýslâma gelince bunlar nâdiren bir büyük familya teþkîl idebilür ve bu dahi þehirlerde iskât-ý cenîn ve itlâf-ý müvellidât maddelerinin kesret üzre vukû‘undan neþ’et itmekde ve köylülerce dahi ta‘ayyüþce müzâyaka ve zarûret ve müsta‘id kâbileler ve tabiblerin fikdâný tedennî-i nüfûsa sebebdir. Köylülerin çocuklarýndan bir çoðunun senesine varmaksýzýn telef olmakda olmalarý muhtemeldir. Bir de Ýslâmýn îfâsýna mecbûr olduðu askerlik ve katýrcýlýk ve zabtiyelik misillü hýdemât pek aðýr olduðu gibi kayýdsýzlýk ve ma‘lûmâtsýzlýk dahi munzam olmasýyla Rumlarla uðraþmalarý gayr-i kabildir.
Þimdi bu Ýslâm takýmýnýn ne sûretle terk ve tahvîl-i mahal itmekde olduklarý bahsine nakl-i kelâm idelim, þöyle ki;
Bir Rum bir karyeye gelür ve evvel emirde bir ufak ticâretle iþtigâl yolunu tutar. Az müddet zarfýnda zengin olur ve köylüler ise evvel fakir olmaða baþlarlar. Ba‘dehû merkûmun akrabâ ve müte‘allikâtý birer birer gelüp kendüsüne iltihâk iderler. Birkaç sene birbirini müte‘âkýben sû’i-hasâd vukû‘ bulur ise köylüler diðer mahallere daðýlurlar. Bu hâlde arâzîleri Rumlarýn yedlerine geçer ve zengince bulunan ba‘zý beyler dahi bu yolda terk-i arâzîye mecbûr olur. Çünkü mukaddemleri bunlar muhtâc olduklarý þeyleri þundan bundan meccânen almaða muktedir iken þimdi çocuklarýný evlendirmek içün Rumdan yirmi beþ otuz faiz ile akçe istikrâzýna mecbûr olup aldýðý akçeyi ise asla te’diye ve îfâya muktedir olamadýðýndan ve bu cihetle düyûnu tezâyüd eylediðinden mutasarrýf olduðu arâzîyi dâyine terk etmeðe mecbûr olur. Her yerde bu misillü fakîr Müslümanlar görülmekdedir.
Ma‘a hâzâ ki bunlarýn birkaç sene mukaddem hâllerince servet ve iktidârlarý olduðu söylenmekdedir ve her nerede arâzî fürûht olunur ise Rumlar tarafýndan iþtirâ olunmakda olup Ýslâm’dan hiç kimsenin arâzî mübâya‘a iylediði iþidilmemekdedir. Rumlarýn böyle koloni teþkîl etmeleri bir kâ’ide ve nizâma müstenid olmayup Ýslâmýn tenâkusu ise esbâb-ý tabî‘iyyedendir ve bu dakîkayý Rumlar dahi anlamamakdadýrlar. Müslümanlar kayýdsýz olduklarý gibi me’mûrîn-i hükûmetin bu hâle nazar-ý dikkatleri celb olundukda "ne yapabilirüz, kader ve kýsmet böyle" cevâbýný viriyorlar. Ve’l-hâsýl derûn-ý memâlikde bir azîm tahavvülât hazýrlanmakda olduðundan Mes’ele-i Þarkýyye ile iþtigâl idenlerce bu dekâyýkýn bilinmesi elzemdir.
Türkiye, kazýðýn her türlüsünü ayrý ayrý deneyimleyebilmek için mükemmel bir yer. Burada yetiþen biri dünyanýn baþka bir yanýnda sýkýntý yaþamaz.
Re-twittlediklerim katýldýðým anlamýna gelmez!
Originally Posted by discretus
Alýntý yaparak yanýtla
Yer Ýmleri