Para Pul Olunca ...
Osmanl'da, daha Fatih Sultan Mehmet dneminde, yani 15. Yzyl'da altn ve gm darl balyor. Avrupa'da corafi keiflerden sonraki altn ve gm bolluunun bir sonucu olarak Osmanl piyasalar “Duka”, “Real” gibi yabanc paralarn istilasna uruyor.
Osmanl akesinin deeri dyor. Piyasada “kalp” paralar oalyor. Mal fiyatlar ykseliyor. Enflasyon artyor. Bitmeyen askeri harcamalar hazineyi sarsyor. Devlet, 1550'den sonra akeyi srekli kltmek zorunda kalyor. Para darl “tefecilie” ve “faizcilie” yol ayor. slam eriat en ok yzde 15'lik bir faize izin verirken Osmanl'da uygulamada yzde 30 ile yzde 60 arasnda faizle bor verip zenginleenler oluyor.
Sonunda Osmanl'da 1584 devalasyonu gerekleiyor. Akenin deeri yzde 70 orannda dyor. 14. Yzyl sonunda Sultan Orhan dneminde 100 dirhem gmten 269 ake kesilirken, 16.Yzyl sonunda 3. Murat dneminde 100 dirhem gmten 525 ile 950 ake kesiliyor. Akeler gittike inceliyor.
yle ki 1584 devalasyonu sonras 100 dirhem gmten 1000 ake kesilmesi gndeme geldiinde Darphane Mltezimi Ali Efendi, “Bir badem aac kadar ince, bir ebnem katresi kadar hafif” akelerden sz ediyor. ran ve Avusturya savalar para darln daha da artrnca 1 ake, 4-5 paraya blnerek piyasaya srlyor. Anlayacanz para pul olmaya balyor...
Daha 16. Yzyl'n balarnda Osmanl'da halk ve devlet para sknts ekiyor. yle ki II. Bayezid'in illerde valilik yapan oullar, aylklarnn azl nedeniyle zor geinebiliyorlar. Buna karn Rstem Paa, brahim Paa gibi baz devlet adamlar rvet ve yolsuzlukla byk servet yapyorlar.
16. Yzyl'da devlet, para bulabilmek iin vergileri artryor. Bylece zellikle kyl ezilmeye balyor. (stanbul halk, 1876'ya kadar emlak vergisi bile demiyor) Osmanl'da vergi yknn yzde 87'si, milli gelirin yarsndan az pay alan kylye yklyor. (Vedat Eldem, Osmanl mparatorluu ktisadi artlar Hakknda Bir Tetkik, s. 246).
Osmanl'da halk, kyly ezen sadece vergiler deil: 1585-1595 arasnda fiyatlar artyor, pahallk ba gsteriyor. zellikle buday fiyatlarndaki art halk derinden etkiliyor. Budayn fiyat Edremit'te 40-50, Orta Anadolu'da 20 akeden aa dmyor.
150 yl iinde buday fiyat 10 kat artyor. Osmanl'da asl byk pahallk ve yksek enflasyon 1596-1607 arasndaki “Celali Fetreti” ve “Byk Kagunluk” dneminde grlyor.
Uzun Avusturya ve ran savalar srasnda gelien Celali isyanlar nedeniyle kylnn te ikisi kyn, evini, barkn brakp “ift bozup” kayor. Bunlar ya “Levent” ya “suhte” olarak byk ehirlere akyorlar. Byk ehirler kahveler ve bekr odalaryla doluyor. Fuhu, iki, ekyalk, cinayet ehirleri sarsyor. Kylerin terk edilmesiyle tarmsal retim azalyor.
Buday retimi azalnca Osmanl Avrupa'ya buday satn yasaklyor. Fakat kaaklar gizlice Avrupa'ya buday satmay srdryor. Buday darl ktla yol ayor. Osmanl'da ilk byk ktlk 1494-1503 arasnda grlyor. kinci byk ktlk 1564'te grlyor. 1573-1576 arasnda ktlk daha da artyor.
1603'te Anadolu'da yine “budayszlk” ve “ktlk” ba gsteriyor. Balkesir'de budayn kilesi 90 akeye kadar kyor. Ekmein fiyat iyice ykseliyor. Sonunda hububat alm satm “vesikaya” balanyor. yle ki ngiliz elisi bile 1607'de stanbul'da yiyecei ekmein budayn ancak vesikayla satn alabiliyor.
Osmanl tebaas tam 15 yl ekmek bulamyor, halk alkla peneleiyor. (Mustafa Akda, Trk Halknn Dirlik ve Dzenlik Kavgas, s. 33-43, 89, 421-425).
Osmanl'da son byk ktlk 1873-1875 arasnda grlyor. Ankara, Krehir, Yozgat, ankr ve Sivas'ta on binlerce insan alktan lyor. 12 Mays 1874'te Ankara'dan Basiret Gazetesi'ne gnderilen bir mektupta yle deniliyor ..
Yirmi drt saatte bir defa arpa unundan bir bulama iiyoruz. Bu da bitmek zeredir. kz ve dier hayvanlarn tamam telef oldu… oluk ocuklarn ekmek diye feryatlarna tahamml etmek mmkn deildir.
1873-1875 arasnda Ankara'nn Keskin kazasndaki 160-170 kydeki 52.000 kiiden 20.000 kii alktan lyor, 7000'i baka yerlere dalyor. (Trk Ziraat Tarihin Bir Bak, stanbul, 1938, s. 210, 211-213).
II. Mahmut dneminde parann ad ve ekli 35 kez deitirildi.
16. Yzyl'dan itibaren akenin deer kayb nlenemiyor. Yabanc paralar ake karsnda ok deer kazanyor. rnein, 1611'de 1 florin, 200 akeye ykseliyor.
17. Yzyl'da Osmanl byk bte aklaryla karlamaya balyor. 1887/1888'den 1910/1911'e kadar, bte 4.2 milyar kuru ak veriyor. (Eldem, s. 246).
Osmanl, parann taii (deerini drme) yoluyla sorunu zmek istiyor. 1810'dan itibaren parann iindeki deerli maden oran srekli azaltlyor. Parann deerinin drlmesi, Yenieri isyanlarn, fiyat artlarn ve kalpazanl krklemekten baka bir ie yaramyor.
Osmanl, Rus Sava ve Kk Kaynarca Antlamas'ndan sonra 1775'te “Esham” yani “Hazine Bonosu” yoluyla i borlanmaya gidiyor. Zorunlu i borlanma olan “mdadiye”ye ve zel kiilere toprak sat anlamnda “Malikne Sistemi”ne bavuruyor.
Olaanst hallerde alnan vergileri kalc hale getiriyor. 1770'lerde sava masraflarn karlamak iin len ahslarn terekesinin yzde 60'na zorla el koyuyor. Baz tasarruf tedbirleri uyguluyor. Ancak yine de ekonomi dzelmiyor.
Osmanl'da 18. Yzyl'da para basacak yeterli maden olmad iin halk, bir emirle elindeki altn ve gm eyay devlete satmaya mecbur klnyor. 1789'da eyhlislam, “altn ve gm eya kullanmak haramdr” diye bir fetva yaymlyor.
1789 banda padiahn altn ve gm zel eyalar, devlet adamlarnn gm takmlar darphanede eritilerek para baslyor. stanbul'daki Trk tccardan 20.000, gayrimslim tccardan 12.000 okka saf gm isteniyor ve bunlar da eritilip para baslyor. (Mbahat Ktkolu, Baltaliman'na Giden Yol, s. 271)
Osmanl'da 1780-1860 arasnda enflasyon ok ykseliyor. Fiyatlar ortalama 12 ile 15 kart artyor. 1814'te 1 ngiliz Sterlini 23 Osmanl kuruuna eitken, 1839'da 1 ngiliz Sterlini 104 Osmanl kuruuna eitleniyor. (evket Pamuk, Trkiye'nin 200 Yllk ktisadi Tarihi, s. 112). Ktkolu'na gre; 1839'da 1 sterlin 130-135 kurua eittir. 1844'te 1 sterlin 110 kurua eitleniyor. (Ktkolu, s. 233).
Osmanl 1839'da piyasaya kat para ve hazine bonosu eklinde “kaimeler” karyor. Kolayca sahtesi yaplabildii iin ksa srede enflasyona neden olan kaimeler 1862'de piyasadan ekiliyor. 1876'da bir kere daha piyasaya “kaime” srlyor. Fakat onlar da yl sonra kaldrlyor.
Osmanl,1844'te “altn lira” ve “gm kuru” eklinde ift metalli sisteme geiyor. 1881'de ift metalli sisteme son veriliyor ve para birimi sadece altn zerinden tanmlanyor.
Osmanl 1848'den itibaren Galata bankerlerinden, Krm Sava'ndan sonra, 1854'ten itibaren de ngiltere ve Fransa gibi Avrupa lkelerinden yksek faizle bor alyor. Borlar yatrma ynelik olarak kullanamyor. Bu yksek faizli borlarla Boaz'da saraylar bile ina ediliyor.
Osmanl'nn 14 ve 15. yzyllarda Batl lkelere verdii kapitlasyonlar, 18. ve 19. yzyllarda daha da geniletiliyor. zellikle 1838 Baltaliman Ticaret Antlamas sonrasnda Osmanl pazarlar ngiliz mallaryla doluyor. nk daha nce ithalat ve ihracatta yzde 3 olan gmrk vergisi, ihracatta yzde 12, ithalatta yzde 5 oluyor. Ayrca ngiliz tccarlar, yerli tccarlarn dedii yzde 8 oranndaki i gmrk vergisinden de muaf klnyor.
1914'te 1. Dnya Sava'na girerken Osmanl'nn toplam d borcu 153.7 milyon Osmanl Liras… Savaa girerken devlet hazinesinde sadece 92.000 altn lira var. Osmanl artan sava masraflarn karlamak iin Almanya'dan bor alyor.
Sava sonunda Almanya'ya 150 milyon lira borlanyor. Bylece I. Dnya Sava sonrasnda, Osmanl'nn toplam d borcu 303.7 milyon liraya ulayor. stelik bu borlarn sterlin, frank ve mark gibi yabanc paralarla denmesi gerekiyor.
I. Dnya Sava srasnda Osmanl'da her alandaki retim neredeyse yar yarya azalyor. Sava koullarnda fiyatlar 18-20 kat artyor. Buna karn maalar artmyor. nsanlarn alm gc yzde 80 orannda azalyor. (Pamuk, s. 1782). Korkun bir enflasyon ba gsteriyor. yle ki sava banda, 1914'te 100 olan tketici fiyat endeksi, sava sonunda, 1919'da 1215'e ykseliyor.
Sava yllarnda, 1914-1922 arasnda gerekleen toplam enflasyon yzde 1200 ile 1700 civarnda… rnein 1914'te ekmein okka fiyat 1.25 kuruken, 1920'de 16 kurua kyor. 1914'te drt kiilik bir ailenin gda harcamas 225 kuruken, 1920'de 3049 kurua ykseliyor.
Osmanl sava banda 1915'te piyasaya kat para karyor. Bu kt paralar, nceleri 1 lira ile satn alnrken yl iinde 4-5 altn Osmanl Liras'yla satn alnabilen bir mal oluyor. Parann deeri srekli dyor. Vedat Eldem, I. Dnya Sava'nda Osmanl parasnn yzde 85 deer kaybettiini belgeliyor. (Eldem, s. 204) Savalardan sonra 1923'te 1 dolar 120 kuru, 1 sterlin 810 kuru oluyor.
I. Dnya Sava banda, 1914'te seferberlik ilan edilince balayan panikte stanbul ekmeksiz kalyor. Halk frnlara hcum ediyor. Sava ncesinde Rusya'dan buday alan Osmanl, savata Rusya ile cephe cepheye gelince budaysz kalyor. Mallarn fiyatlar ykselince karaborsaclk balyor.
1915'ten itibaren halk alkla bouuyor. 11 Nisan 1917'de New York Times, stanbul halknn durumunu yle zetliyor: “Alk balam durumda. Orta gelirli ve emeki snflarn sefaleti nefes kesecek lde. Tifs salgnnn n glkle alnabilmi. (…)
Sokaklarda rastladmz insanlarn yzleri sar, elmack kemikleri zayflktan frlam, gzleri btn anlamlarn yitirmi; dik ve zayf bakyor...
Eskilerin en nemli gdas eyrek ekmek, peynir ve zeytin, 1.25 dolara zorlukla bulunabiliyor. Tereyann kilosu 5, peynirin 7 ve zeytinin 1.5 dolar civarnda…
Hkmet, 1918'de stanbul halkna ekmek bulabilmek iin 3 milyon lira bor almak zorunda kalyor.
Mays 1919'da Osmanl, subay ve memur aylklarn deyemez duruma geliyor.
Sonunda ne mi oluyor ..
Osmanl 1876'da borlarn deyemeyip “iflas” ediyor. Bunun zerine 20 Aralk 1881'de Muharrem Kararnamesi'yle alacakl Avrupa lkeleri Duyunu Umumiye'yi kurup Osmanl'nn temel gelirlerine el koyuyorlar.
II. Abdlhamit her eyi; madenleri, demiryollarn, limanlar, hatta ttn, dahas elektrik, su, havagaz gibi tm yatrmlar yabanclara teslim ediyor. Osmanl baml hale geliyor.
in z u ki, corafi keiflerin, Rnesans'n, aydnlanma dneminin, Sanayi Devrimi'nin Bat'da yaratt deiime ve dnme uyum salayamayan Osmanl, kylerin boalmas, retimin azalmas, ordunun bozulmas, sava masraflarnn artmas, vergi adaletsizlii ve parann pul olmas ile bor ve faiz batana srklenip batyor.
te Atatrk, I. Dnya Sava'nn ykm sonrasnda grtlana kadar borlu, yokluk ve yoksulluk iinde, ordular datlm, topraklar igal edilmi, sava yorgunu bir lkede emperyalizme kar bir bamszlk sava kazanmay baard iin byk liderdir.
Atatrk, 17 ubat 1923'te zmir ktisat Kongresi'nde syledii gibi kazand askeri ve siyasi zaferi ekonomik zaferle talandryor: nce Osmanl'nn tm bamllklarna son veriyor: Lozan'da kapitlasyonlar kaldryor. Osmanl borlarn demeye balyor. Kyly ezen vergileri kaldryor. Tarlalar yeniden ekiliyor. lkenin drt bir yannda fabrikalar kuruyor. Trkiye retmeye balyor. Trkiye beyazda; bez, eker ve unda kendi kendine yeter hale geliyor.
1929 Dnya Ekonomik Krizi'ne ramen ...
1924-1938 arasnda Trkiye'nin byme hz ortalama yzde 8'in altna dmyor. 1889-1914 arasnda Osmanl'nn kalknma hz ortalama yzde 2.2 civarndayd. (Eldem, s. 316).
Atatrk Trkiye'si enflasyonsuz, d borsuz kalknyor. 1923-1938 arasnda GSMH 3 katna, kii bana milli gelir 2 katna kyor.
1923-1938 arasnda, 11 yl bte denklii salanyor, 3 yl ise gelir giderden fazla oluyor. 1938'de Merkez Bankas'nda 36 milyon dolar dviz, 26 ton altn biriktiriliyor. Trk paras deerini koruyor.
Keke ocuklarmza Osmanl'da parann nasl pul olduunu, Osmanl'nn nasl iflas edip battn ve Atatrk'n nasl kendi ayaklar zerinde duran bir Trkiye Cumhuriyeti yaratn anlatabilseydik...
Alnt yaparak yantla
Originally Posted by Koray
Yer mleri