Petrol fiyatları savaş öncesi seviyelere gelse de akaryakıta beklenen indirimlerin kuruş olarak yansıması "Zamlar kepçeyle, indirimler çay kaşığıyla" eleştirilerini gündeme getirdi. Arka planda ise ÖTV gerçeği yatıyor.
Küresel piyasalarda ham petrol fiyatları, savaş endişelerinin hafiflemesiyle nisan sonundaki 126 dolarlık rekor seviyelerinden 70-75 dolar bandına kadar geriledi.
Ancak petroldeki bu devasa düşüşün iç piyasadaki pompa fiyatlarına neden aynı hızda yansımadığı merak konusu. Ekonomi yazarı Alaattin Aktaş, vatandaşı isyan ettiren durumun ardındaki matematiksel gerçeği kaleme aldı.
FİYATLARI HÜKÜMET DEĞİL, OTOMATİK SİSTEM BELİRLİYOR
Kamuoyunda akaryakıt zamlarının ya da indirimlerinin doğrudan hükümet eliyle yapıldığına dair yaygın bir inanış olsa da sistem tamamen otomatik işliyor. Türkiye'deki akaryakıt fiyatları, İtalya’nın Cenova kentindeki ürün borsasında oluşan fiyatlar ve dolar kuru esas alınarak formüle ediliyor.
Ancak bu formülde haklı bir eleştiri noktası da var: Türkiye, mayıs ayına kadar Rusya'dan avantajlı fiyatlarla ucuz ham petrol ve motorin ithal ettiği halde, iç piyasa fiyatlamasında neden bu ucuz girdi yerine Cenova borsasının baz alınmaya devam edildiği sorusu hala geçerliliğini koruyor.
İNDİRİMİN YÜZDE 75'İ POMPAYA DEĞİL, VERGİYE GİDİYOR
Savaşın patlak vermesiyle birlikte mart ayında devreye alınan "eşel mobil sistemi", zam döneminde vatandaşı korurken, indirim döneminde ise fiyatların aşağı inmesini frenleyen bir mekanizmaya dönüşmüş durumda.
Sistem, zam döneminde gelen yükün yüzde 75'ini devletin özel tüketim vergisi (ÖTV) gelirinden feragat ederek karşılamasını, sadece yüzde 25'inin pompaya yansıtılmasını sağlamıştı. Şimdi ise çarklar tam tersine işliyor.
TERSİNE EŞEL MOBİL NASIL ÇALIŞIYOR?
Uluslararası piyasaya bağlı olarak akaryakıtta 1 TL'lik bir indirim oluştuğunda, bu tutarın 75 kuruşu devletin daha önce feragat ettiği eksik ÖTV'yi tamamlamak üzere vergiye ekleniyor. Vatandaşın tabelada gördüğü indirim ise sadece 25 kuruş oluyor.
MAKTU ÖTV TAMAMLANANA KADAR BÜYÜK İNDİRİM YOK
Akaryakıt ürünlerinde (benzin, motorin, LPG) yasal olarak alınması gereken sabit (maktu) bir ÖTV tutarı bulunuyor. Zamlar ÖTV'den karşılandığı için devletin kasasına giren vergi miktarında ciddi bir açık oluşmuştu. Sistem, yasal sınıra ulaşana kadar indirimleri yutmaya devam edecek.
Pompada tam anlamıyla büyük ve hissedilir indirimlerin görülebilmesi için her üründe aşılması gereken o kritik sınırların formülü ise şöyle:
• Benzinde: Toplamda 7,84 TL'lik bir indirim potansiyeli oluşana kadar, bu indirimin 5,88 lirası ÖTV'ye gidecek, pompaya ise sadece 1,96 TL yansıyacak.
• Motorinde: Toplam 8,80 TL'lik indirim oluştuğunda bunun 6,60 lirası eksik vergiyi tamamlayacak, vatandaşa kalan indirim 2,20 TL olacak.
•LPG'de: Toplamda 6,09 TL'lik indirim oluşması gerekecek ki bunun 4,57 lirası vergiye aktarılsın ve pompada 1,52 TL düşüş görülebilsin.
Özetle; Uluslararası piyasada petrol ne kadar düşerse düşsün, tablodaki bu "eksik ÖTV" tutarları tamamen sıfırlanıp devletin yasal maktu vergisi tamamlanmadığı sürece, sürücüler akaryakıt tabelalarında kuruş kuruş indirimler görmeye devam edecek.
